Omega Centauri - glitrandi risi á suðurhimninum

3. desember 2008

Stundum birta stjörnufræðingar ljósmyndir vegna þess eins að þær eru gullfallegar. Myndin hér fyrir ofan er ein slík. Hún var tekin með 2,2 metra breiðum sjónauka Stjörnustöðvar Evrópu á suðurhveli (ESO) sem staðsettur er á La Silla í Andesfjöllunum í sunnanverðri Atacamaeyðimörkinni í Chile. Hún sýnir kúluþyrpinguna Omega Centauri sem er eitt glæsilegasta fyrirbæri suðurhiminsins.

Omega Centauri er safn tíu milljón stjarna sem þyngdarkrafturinn heldur saman. Þyrpingin er í um 17 þúsund ljósára fjarlægð frá jörðinni (við sjáum hana eins og hún leit út fyrir 17.000 árum) í stjörnumerkinu Mannfákurinn, sem annars inniheldur líka nálægustu fastastjörnuna við sólina okkar, Alfa Centauri. Þyrpingin sést með berum augum við góðar aðstæður sem nokkuð stór og áberandi þokublettur. Þyrpingin er raunar svo stór að hún þekur næstum jafnstórt svæði á himninum og fullt tungl – og það þrátt fyrir að vera langt út fyrir Vetrarbrautina okkar. Þú getur því rétt ímyndað þér hvað hún er stórglæsileg að sjá í gegnum góðan stjörnusjónauka. Þeir sem hyggjast leggja leið sína á suðurhvel jarðar ættu að reyna að komast í stjörnusjónauka og fá að berja þessa ótrúlegu kúluþyrpingu augum. Það er ógleymanlegt.

Fyrr á tíð töldu menn að Omega Centauri væri stök stjarna en ekki þyrping. Það var ekki fyrr en snemma á nítjándu öld að stjörnufræðingurinn John Herschel, sonur Williams Herschel sem fann Úranus, áttaði sig á að Omega Centauri var kúluþyrping. Hún er hvorki meira né minna en 150 ljósár í þvermál og sú stærsta af þeim kúluþyrpingum sem tilheyra Vetrarbrautinni okkar.

Rannsóknir benda til þess að í miðju Omega Centauri sé að finna stórt svarthol, ríflega 40 þúsund massameira en sólin okkar. Athuganir með Hubblessjónaukanum og Gemini sjónaukunum sýna að stjörnurnar í miðri þyrpingunni snústa óvenju hratt umhverfis miðjuna. Þennan mikla snúningshraða má rekja til þyngdaráhrifa frá svartholinu í miðjunni.

Sú staðreynd að svarthol er til staðar í þyrpingunni er ein ástæða þess að stjörnufræðinga grunar að Omega Centauri sé kjarni gamallar dvergvetrarbrautar sem tortímdist að mestu er hún kom of nærri Vetrarbrautinni okkar.

Hver svo sem uppruni þessarar stórglæsilegu kúluþyrpingar er, þá er hún óneitanlega ótrúlega glæsileg!

Sjá nánar: Stjörnuþyrpingar

Heimild: Fréttatilkynning frá ESO

- Sævar Helgi Bragason