 | Sjónaukarýni: Celestron FirstScope 3"Eftir Sverri Guðmundsson |
Þegar ég frétti af því að Celestron FirstScope stjörnusjónaukinn væri kominn til landsins þá ákvað ég að setja saman smá sjónaukarýni sem byggir á reynslu minni af sjónaukanum. Rétt er að taka það fram áður en lengra er haldið að ég tengist ekki á neinn hátt sölu eða innflutningi á sjónaukum eða öðrum tækjum, það eru aðrir á ritstjórn Stjörnufræðivefsins sem sjá um þá deild. Sævar Helgi Bragason er með umfjöllun um sjónaukana á vefsíðu sinni www.sjonaukar.is.
(Innskot 23. feb. 2010: SkyWatcher Heritage 76 sjónaukinn frá SkyWatcher er nákvæmlega sami sjónauki og Celestron FirstScope, aðeins seldur undir öðru vörumerki. Hann er aðeins ódýrari en FirsScope sjónaukinn en einungis með tvö augngler: 25mm og 10mm. Sú samsetning hljómar vel og ætti ekki að mikið síðri en sú sem fylgdi sjónaukanum mínum. Það er alþekkt í sjónaukabransanum að ólíkir framleiðendur selji sömu sjónaukatúbuna með mismunandi nöfnum og með ólíkum aukabúnaði.)
Ég fékk sjónaukann minn í hendurnar um miðjan júlí. Ég bý í fjölbýlishúsi í miðbæ borgarinnar Edmonton í Kanada en í borginni búa um 800 þúsund manns með tilheyrandi ljósmengun. Ég hef haft þrjú tækifæri til þess að nota sjónaukann fyrir utan bæinn en einnig hef ég bæði notað minn sjónauka og sams konar sjónauka sem er staðsettur í stjörnustöðinni inni í miðri Edmontonborg.
| ||
|
Hentar vel til ferðalaga
Það fyrsta sem ég vil segja um stjörnusjónaukann er að hann án nokkurs vafa sá meðfærilegasti sem ég hef notað. Sjónaukanum fylgir bakpoki og ég hef yfirleitt flutt hann í bakpokanum þegar ég hef farið út fyrir bæinn. Hann tekur lítið pláss og því hefur ekki verið neitt mál að smeygja honum inn á milli annars farangurs. Á bakpokanum er vasi þar sem ég geymi þau fjögur augngler sem fylgdu sjónaukanum og tvær tunglsíur (eina sem fylgdi með sjónaukanum og aðra sem ég átti fyrir). Einnig geymi ég þar leitarsjónaukann (fylgir með sjónaukanum) og grænan leisipenna (sem ég átti og fylgir ekki með sjónaukanum).
Í hnotskurn: Sjónaukinn og fylgihlutir smellpassa í bakpokann.
| ||
|
Ég tók sjónaukann með mér í 13 daga rútuferð í fyrrihluta ágústmánaðar. Þá fannst mér vissara að flytja hann með mér í kassanum sem sjónaukinn kom í. Þótt kassinn sé meðfærilegur þá er hann miklu umfangsmeiri en bakpokinn. Því gat verið þreytandi að setja hann ofan á allan hinn farangurinn þegar skipta varð um rútu eða á leiðinni á milli rútustöðvar og gististaður. Ég reyndi mitt besta til þess að passa upp á hann en man þó eftir a.m.k. fimm skiptum þar sem hann féll í jörðina. Það virðist ekki hafa komið að sök því sjónaukinn virkar jafnvel eftir sem áður. Kassinn er góður en ég bætti við smá broti úr pitsukassa til þess að sjónaukinn væri alveg niðurnjörvaður í öllum rútuferðunum.
Í hnotskurn: Kassinn utan af sjónaukanum er gagnlegur fyrir lengri flutninga og það hefur sýnt sig að hann verndar sjónaukann við hnjaski.
| ||
| ||
|
Einfalt og meðfærilegt sjónaukastæði
Ólíkt flestum stjörnusjónaukum sem koma með þrífæti þá er gert ráð fyrir því að Celestron FirstScope sé settur upp á borð eða aðra upphækkun. Þetta gerir það að verkum að hann er bæði ódýrari og meðfærilegri en aðrir sjónaukar en á móti kemur að hugsa þarf fyrir upphækkun undir sjónaukann. Í flest þau skipti sem ég hef notað sjónaukann þá hefur hann hvílt á stöðugri undirstöðu. Þó var ein undantekning á þessu þar sem ég sýndi áhugasömum í sjónaukann á frekar óstöðugu borði á trépalli. Þegar ég benti fólki á að stíga varlega til jarðar þá var allt í himnalagi. Sama varúðarregla gildir reyndar um alla aðra stjörnusjónauka þótt stæðin og undirstöðurnar séu misviðkvæmar fyrir hristingi.
Stæðið sem sjónaukinn hvílir á er af Dobson gerð. Það hefur reynst mér mjög vel. Það er af hæfilegri stærð miðað við sjónaukann og heldur honum stöðugum. Hringborðið undir sjónaukanum (neðsti hluti stæðisins) er hannað þannig að það er auðvelt að snúa honum en jafnframt helst hann grafkyrr þegar búið er að finna rétta stöðu. Til þess að hreyfa sjónaukann lóðrétt þarf að skrúfa hnappinn á hliðinni lausan, færa sjónaukann í rétta stöðu og skrúfa til baka. Þetta er hreinn barnaleikur á þessum sjónauka og hnappurinn er á þægilegum stað miðað við aðra sjónauka en stundum þarf að rétta út handlegginn og teygja sig undir sjónauka til þess að losa sjónaukann og festa hann.
Ég er reyndar þeirrar skoðunar að lítið sjónaukastæði sé lykilatriði að því hve góð kaup eru í sjónaukanum. Þurfti sjálfur að aðstoða mann nýlega í stjörnustöðinni í Edmonton sem hafði keypt ódýran sjónauka frá framleiðanda sem er ekki einn af þeim stóru eða virtu í sjónaukaheiminum (á þar við fyrirtæki eins og Celestron, Meade, Orion, William Optics og önnur sem auglýsa í stjörnufræðitímaritum). Sjónaukinn sem maðurinn kom með var í góðu lagi en stæðið sem fylgdi með honum var hrein hörmung. Það tók sjónaukann margar sekúndur að stöðvast eftir minnstu snertingu. Lága verðið kom greinilega fram í því að lítið hafði verið lagt í stæðið þótt myndin væri skýr og tær þegar sjónaukinn loksins stöðvaðist. Þetta er ein af meginástæðum þess að við hjá Stjörnufræðivefnum vörum fólk við gylliboðum um ódýra sjónauka og mikla stækkun. Litla stæðið undir FirstScope sjónaukanum er bæði stöðugt og einfalt í notkun.
Í hnotskurn: Stæðið er stöðugt en samt létt og meðfærilegt. Gerir ráð fyrir að sjónaukinn sé á borði eða annarri undirstöðu. Einfalt og gott stæði er lykillinn að góðum, ódýrum sjónauka..
| ||
|
Búnaður sem fylgdi með sjónaukanum
Sjónaukanum fylgja fjögur augngler: 4mm, 6mm, 12,5mm og 20mm. Lengri glerin þrjú eru af Huygens gerð en 4mm glerið er af Ramsden gerð. Augnglerin eru alveg ágæt miðað við verðið á heildarpakkanum. Ég kysi heldur betri augngler af plössl gerð sem fylgja vanalega með nýjum sjónaukum en á móti kemur að það er gaman að hafa svona mörg augngler og lágt verð spillir ekki fyrir. Ég hef langmest notað 6mm og 12,5mm augnglerin en einnig prófað 4mm og 20mm glerin. Ástæðan fyrir því að ég hef ekki jafnmikla reynslu af þeim er sú að ég fann ekki strax 4mm og 20mm glerin þar sem þau voru inni í pappakassa sem mér láðist að opna þegar ég tók upp sjónaukann. Ég mun fjalla betur um augnglerin í kaflanum hér að neðan um reynslu mína úr stjörnuskoðun með sjónaukann.
Sjónaukanum fylgir einnig leitarsjónauki og tunglsía. Mjög einfalt er að skrúfa leitarsjónaukann á sjónaukann en hins vegar tekur smá tíma að stilla hann. Einfaldast er að nota bjartan, jarðneskan ljósgjafa svo sem nálægan ljósastaur eða bæjarljós í fjarska. Stillingin með stilliskrúfunum er smá púsluspil eins og ég þekki frá öðrum leitarsjónaukum sem ég hef notað. Tímanum er samt vel varið því vel stilltur leitarsjónauki hjálpar mikið við að finna fyrirbæri á næturhimninum. Þar sem sjónaukinn er lítill er að sama skapi lítið pláss fyrir höfuðið þegar leitarsjónaukinn er notaður. Ég gat samt notað hann til þess að miða út bæði stjörnur og djúpfyrirbæri. Vítt sjónsvið sjónaukans hjálpar einnig mikið við að finna fyrirbæri. Í mínu tilfelli þá nýttist leitarsjónaukinn einnig mjög vel á annan hátt þegar ég lagði leisibendinn minn upp að leitarsjónaukastæðinu og notaði geislann til þess að finna fyrirbæri á himninum.
Tunglsían sem fylgdi sjónaukanum olli mér vonbrigðum. Hún dró vissulega úr birtunni eins og tunglsíur eiga að gera en hins vegar fylgdi henni græn slikja sem lagðist yfir tunglið. Mæli með því við þá sem kaupa sjónaukann að kaupa á sama tíma aðra tunglsíu (tunglsía kostar einhvers staðar á bilinu þrjú til fimm þúsund krónur). Tunglsíurnar eru þarfaþing því tunglið er það fyrirbæri sem er mest áberandi á næturhimninum og auðveldast að finna og skoða. Síurnar draga úr ljósstyrknum frá tunglinu í augnglerinu og þá er auðveldara að skoða landslagið á þessum nágranna okkar í himingeimnum.
Sjónaukanum fylgdi einnig einföld útgáfa af Sky X forritinu. Hann er bæði fyrir PC og makka. Ég fékk makkann minn samt ekki til þess að ljúka við uppsetninguna en það gæti tengst vélbúnaðinum hjá mér (er með rétta útgáfu af stýrikerfinu en utanáliggjandi geisladrif). Hef heyrt að Sky X forritið sé bæði einfalt og þægilegt en hef ekki prófað það sjálfur.
Í hnotskurn: Fjögur augngler fylgja með sjónaukanum sem eru vel nothæf. Það er frekar þröngt um leitarsjónaukann en hann nýtist samt við að finna fyrirbæri á næturhimninum. Tunglsían olli mér vonbrigðum. Mæli með kaupum á nýrri tunglsíu í stað þeirrar sem fylgir.
| ||
|
Reynsla úr stjörnuskoðun
Ég byrjaði á því að setja saman sjónaukann og prófa hann í dagsbirtu. Það var ekki hægt að sjá neina galla þegar ég miðaði sjónaukanum á trjátoppana í kring (sem ná ólíkt hærra en á Íslandi). Myndin var alveg skýr og það gekk ágætlega að fókusa. Eins og eðlilegt er var erfiðara að ná réttum fókus með minna augngleri en það tók samt nánast enga stund. Það gæti verið að fókusinn verði enn liprari ef skipt er um smurefni en ég veit það ekki fyrir víst.
Eitt af fyrstu fyrirbærunum sem ég skoðaði á næturhimninum var tunglið. Það kom vel út bæði í 6mm og 12,5mm augnglerjunum. Ég sá greinilega hvernig sólin varpaði skugga ofan í gígbotnana á skuggaskilunum og einnig litamun á milli ólíkra svæða á yfirborði tunglsins. Sem fyrr segir þá var ég ekki ánægður með tunglsíuna sem fylgdi með sjónaukanum en tunglsían sem ég átti fyrir virkaði vel og dró úr birtunni í augnglerinu.
Meðal annarra fyrirbæra sem ég hef skoðað í sjónaukanum eru Júpíter, tvístirnið Albíreó í Svaninum og Mízar og Alkor í Karlsvagninum í Stórabirni, kúluþyrpingin M13 í Herkúlesi og fallegt samstirni í Litlarefi sem nefnist Herðatréð.
Júpíter var frekar lágt á lofti þegar ég skoðaði hann. Galileótunglin sáust auðveldlega en litskekkja í einföldu augnglerjunum sem fylgdu með sjónaukunum truflaði mig við að reyna að sjá tvö breiðustu skýjabeltin sem ná yfir reikistjörnuna. Ég er samt nokkuð viss um að hægt sé að sjá þau í vandaðri augnglerjum þegar reikistjarnan er hærra á lofti. Litskekkja sést vanalega einungis í ólita linsusjónaukum en ekki í spegilsjónaukum enda sást hún ekki þegar ég prófaði sjónaukann með vandaðra augngleri.
Albíreó er eitt af þeim fyrirbærum sem ég þreytist seint á að finna og skoða. Ég fann tvístirnið með 20mm glerinu (bjartasta stjarnan á stóru svæði) og í styttri augnglerjunum (6mm og 4mm) sást greinilega litamunurinn á stjörnunum í tvístirninu. Tvístirnið Mízar og Alkor sést greinilega með berum augum en stjarnan Mízar er einnig tvístirni sem hægt er að skoða í áhugamannasjónauka. Ég gat greint á milli stjarnanna með 6mm glerinu.
Kúluþyrpingin M13 tók sig vel út sem þokublettur í 12,5mm glerinu. Styttra gler (6mm) gerði hins vegar ekkert nema að stækka hana upp sem loðinn bolta. Það þarf mun stærri sjónauka til þess að sjá smáatriði í þyrpingunni en samt gaman að skoða fyrirbæri sem er í um 25 þúsund ljósára fjarlægð!
Síðastnefnda fyrirbærið á listanum að ofan, Herðatréð í Litlarefi, hef ég fundið mörgum sinnum bæði í FirstScope sjónaukanum mínum og sams konar FirstScope sjónauka í stjörnustöðinni. Vítt sjónsvið FirstScope sjónaukans er meginástæðan fyrir því að það hefur oftast orðið fyrir valinu af öllum fyrirbærunum sem hér eru nefnd. Stærstu sjónaukarnir í stjörnustöðinni kosta heilt bílverð og geta stækkað mikið (eins og ljósmengun leyfir inni í miðri borg). Löng brennivídd gerir það hins vegar að verkum að sjónsvið stóru sjónaukanna er of þröngt til þess að hægt sé að sýna Herðatréð sem nær yfir 1,5° á himninum. Það er hins vegar enginn vandi í FirstScope sjónaukanum. Gróf mæling út frá breidd Herðatrésins bendir til þess að sjónsvið 20mm glersins sé heilar 2° og sjónsvið 12,5mm augnglersins um 1,2°. Þarna skýtur litli sjónaukinn stóru bræðrum sínum ref fyrir rass þótt þeir kosti 100x meira! Ég hef því af mikilli ánægju sagt gestum í stjörnustöðinni frá því að þeir geti séð herðatré á næturhimninum í sjónaukanum hjá mér sem stærri sjónaukarnir geta ekki keppt við.
Ég hef einnig kíkt á Sjöstirnið í Nautinu í sjónaukanum og björtustu stjörnurnar rúmuðust auðveldlega í 20mm glerinu. Þetta sýnir enn á aftur að FirstScope sjónaukinn er tilvalinn til þess að finna og skoða víðar stjörnuþyrpingar á himninum.
Að lokum vil ég segja frá því að ég hef prófað að setja miklu vandaðra augngler í sjónaukann og upplifunin var allt önnur. Engin litskekkja að plaga mig þegar ég skoðaði Júpíter og tunglið og allt miklu skýrara. Ef fólk vill bæta við augnglerjum þá mæli ég með 6mm gleri (fyrirbæri hverfa nokkuð hratt úr þröngu sjónsviði 4mm augnglersins) eða þá nýju og víðara 20mm augngleri sem auðveldar leit að fyrirbærum á himninum og sýnir vel Sjöstirnið og Herðatréð.
Í hnotskurn: Sjónaukinn reyndist vel í stjörnuskoðun. Gott að hafa öll augnglerin sem fylgdu með honum en ég hvet eigendur sjónaukans til þess að kaupa við tækifæri eitt eða tvö augngler af ódýrustu gerð. Tunglið kom vel út, sá tungl Júpíters og gat greint í sundur tvö þekkt tvístirni. Sjónsviðið er vítt sem gagnaðist við skoðun á Sjöstirninu í Nautinu og Herðatrénu í Litlarefi.
| ||
|
Samantekt
Celestron FirstScope stjörnusjónaukinn er án efa þau bestu kaup sem ég hef gert í langan tíma og er ég því hæstánægður með að hann skuli vera til sölu á Íslandi. Sjónaukinn hefur reynst mér vel í stjörnuskoðun og vítt sjónsvið hans gerir það að verkum að auðvelt er að finna fyrirbæri og skoða stjörnuþyrpingar. Búnaðurinn er fjölbreyttur og það var helst tunglsían sem ég var óánægður með. Ég hvet samt eigendur sjónaukans til þess að kaupa aðra tunglsíu og eitt eða tvö augngler af ódýrustu gerð með tíð og tíma.
Ég held að það sé við hæfi að enda þessa sjónaukarýni á að segja frá því þegar gestur í stjörnustöðinni í Edmonton spurði mig og annan sjálfboðaliða að því hvaða sjónauka hann ætti að fá sér. „Þennan sjónauka þarna!“, sögðum við báðir og bentum á FirstScope sjónaukann. Hann er tvímælalaust sjónaukinn sem ég mæli með, bæði fyrir byrjendur og einnig þá sem eru lengra komnir. Meðfærilegri og einfaldari sjónauka sem tekur enga stund að setja upp er ekki að finna á markaðinum í dag. Reynsla mín af sjónaukanum úr ferðalögum er sú að þótt hann sé ekki dýr þá komi hann til með að endast næstu árin.
Það er oft sagt að besti sjónaukinn sé sá sem er mest notaður og mér þykir ekki ólíklegt að FirstScope sjónaukinn verði í framtíðinni oftar fyrir valinu en 6" spegilsjónaukinn sem bíður mín heima á Íslandi.
| ||
|
