Fylgitungl Satúrnusar

Umhverfis Satúrnus ganga að minnsta kosti 61 þekkt fylgitungl. Flest tunglanna eru afar smá, aðeins tveir til sex km í þvermál og hafa fundist frekar nýlega eftir rannsóknir með öflugustu stjörnusjónaukum jarðar. Auk þeirra eru sennilega þúsundir tunglklumpa (moonlets), aðeins fáeinir tugir til hundruðir metra í þvermál, innan A-hringsins sem loða saman. Sjö tungl eru nógu stór til að ná hnattlögun.

Erfitt er að komast að nákvæmri tölu því strangt tiltekið eru allir stórir íshnettir í kringum reikistjörnuna fylgitungl, en erfitt getur reynst að skilja á milli stórra hringagna og lítill fylgitungla. Af þessum tunglum eru aðeins sjö nógu stór og massamikil til að ná kúlulögun með eigin þyngdarkrafti. Þrjátíu og fjögur eru innan við tíu km í þvermál og önnur þrettán innan við fimmtíu km.

Upphaflega voru tungl Satúrnusar nefnd eftir títönunum, systkinum Krónosar í grískri goðafræði. Þessari nafnahefð kom John Herschel, sonur William Herschel sem fann bæði Mímas og Enkeladus, á árið 1847 í ritinu Niðurstöður stjarnfræðiathugana við Góðrarvonarhöfða. Í dag eru ný fylgitungl Satúrnusar til dæmis nefnd eftir goðum og gyðjum úr gallískri og norrænni goðafræði en einnig goðafræði inúíta.

Títan er langstærsta tungl Satúrnusar og raunar næst stærsta tungl sólkerfisins á eftir Ganýmedesi. Títan er eina tungl sólkerfisins sem hefur þykkan lofthjúp sem gerir það enn áhugaverðara. Á yfirborði þess sjást merki um stór stöðuvötn úr fljótandi metani og íseldfjöll. Títan inniheldur yfir 90% af heildarmassa þess efnis sem er að finna á braut um Satúrnus, þar með talið hringana og önnur tungl.

Fyrir utan Títan eru fjölmörg önnur mjög forvitnileg tungl. Ístunglið Enkeladus er einna mest heillandi því grunnt undir ísskorpunni er líklega að finna fljótandi vatn sem gýs upp úr yfirborðinu og út í geiminn. Rea, næst stærsta tungl Satúrnusar, gæti haft eigið hringakerfið.

Tafla yfir fylgitungl Satúrnus

Í þessari töflu þýðir (R) að tunglið gangi öfugan hring í kringum Neptúnus, þ.e. ekki í sömu átt og reikistjarnan snýst um sjálfa sig.

Tunglhópar

Tunglum Satúrnusar er skipt í hópa byggt á fjarlægð frá reikistjörnunni, brautarhalla og miðskekkju.

• Smalatungl eru þau tungl sem hringsóla umhverfis Satúrnus innan hringakerfisins. Þyngdartog smalatunglanna hefur mótandi áhrif á uppbyggingu hringanna og skerpa t.a.m. brúnir þeirra eða mynda geilar og bil í þeim, t.d. Cassini bilið og Encke geilina. Smalatungl Satúrnusar eru þau Pan, Dafnis, Atlas, Prómeþeus og Pandóra en einnig ónefndu tunglin S/2004 S4, S/2004 S6 og S/2004 S3.

• Tungl á sömu braut – Tunglin Janus og Epímeþeus deila sömu braut umhverfis Satúrnus. Tunglin tvö eru álíka stór og bilið milli brauta þeirra er aðeins fáeinir kílómetrar. Í stað þess að rekast saman stíga tunglin saman dans sem veldur því að þau skipta um brautir á fjögurra ára fresti.

• Fjögur innstu og stærstu tungl Satúrnusar hringsóla um reikistjörnuna innan E-hringsins. Þessi tungl eru Mímas, Enkeladus, Teþýs og Díóna. Þegar Cassini flaug framhjá Enkeladus sáust gosstrókar úr vatnsís standa út úr yfirborðinu. Cassini staðfesti þar með að Enkeledus er uppspretta efnisins í E-hringnum.

• Alkýónítahópurinn samanstendur af tunglin Meþóna, Pallena og Anþe, sem nendur er eftir dætrum Alkýoneusar sem Herkúles slátraði. Þessi tungl deila sömu braut.

• Trójutunglin Teþýs, Telestó og Kalýpsó deila braut umhverfis Satúrnus og eru í nákvæmlega sömu fjarlægð frá reikistjörnunni. Tunglin sitja á föstum punktum, svokölluðum Lagrange punktum, sem þýðir að þau mætast aldrei líkt og Janus og Epímeþeifur. Tunglin Díóna, Helena og Pólýdúses gera slíkt hið sama.

• Fjögur stærstu ytri tunglin eru öll á braut um Satúrnus innan E-hringsins og má flokka í einn hóp. Þessi tungl eru Rea, Títan, Hýperíon og Japetus.

• Óregluleg tungl eru flest frekar lítil tungl sem ganga öfugan hring umhverfis reikistjörnuna. Talið er að þessi tungl séu smástirni sem hafi komið of nálægt Satúrnusi og hann fangað þau. Stærsta óreglulega tunglið er Föbe sem einnig tilheyrir norræna tunglahópnum.
  
  Norræni tunglahópurinn inniheldur tuttugu og níu lítil tungl sem ganga öfugan hring um Satúrnus í milli 12 og 24 milljón km fjarlægð. Brautarhalli allra tunglanna er milli 136 og 175 gráður og miðskekkja brautanna milli 0,13 og 0,77. Átta af þessum tunglum mynda undirhóp sem kenndur er við tunglið Skaði. Þau eiga það sammerkt að vera í milli 15 til 20 milljón km fjarlægð og með 147 til 158 gráðu brautarhalla. Tunglin Narfi og Bestla mynda saman undirhóp kenndan við Narfa. Þau tungl sem tilheyra norræna hópnum eru Ægir, Bergemlir, Bestla, Fárbauti, Fenrir, Fornjótur, Greip, Hati, Hyrrokkinn, Járnsaxi, Kári, Logi, Mundilfari, Narfi, Föbe Skaði, Sköll, Surtur, Suttungur, Þrymur, Ýmir, S/2004 S7, S/2004 S12, S/2004 S13, S/2004 S17, S/2006 S1, S/2006 S3, S/2007 S2 og S/2007 S3.

• Inúítahópurinn samanstendur af fimm tunglum sem ganga réttan hring um Satúrnus í milli 11 og 18 milljón km fjarlægð. Brautarhalli þeirra er milli 40 og 50 gráður og miðskekkja brautanna er milli 0,15 og 0,48. Þessi tungl eru Ítsírak, Kívíúk, Paalíak, Síarnak og Tarkek.

• Gallíski hópurinn samanstendur af tunglum í milli 16 og 19 milljón km fjarlægð frá Satúrnusi, með 35 til 40 gráðu brautarhalla og 0,53 miðskekkju. Þessi tungl eru nefnd eftir goðum úr gallískri goðafræði. Tunglin fjögur sem mynda þennan hóp eru  Albíorix, Bevíon, Erríapó, Tarvos

Heimildir: