400 ár frá einum áhrifaríkasta viðburði vísindasögunnar
5. janúar 2010
Að kvöldi hins 7. janúar 1610 beindi ítalski stjörnufræðingurinn Galíleó Galílei sjónauka sínum að Júpíter sem þá var í nautsmerkinu. Með aðeins 30x stækkun sá hann þrjár litlar stjörnur í beinni línu við reikistjörnuna sem hann í fyrstu taldi fastastjörnur. Sú fjórða bættist við innan við viku síðar. Þann 15. janúar var Galíleó orðinn sannfærður um að ekki var um fastastjörnur að ræða heldur tungl sem fylgdu Júpíter á leið hann umhverfis sólina. Fimmtudaginn 7. janúar 2010 eru 400 ár liðin frá þessum áhrifaríka viðburði í mannkyns- og vísindasögunni.
Galíleó birti niðurstöður athugana sinna í tímamótaritinu Sidereus nuncius eða Sendiboði stjarnanna í mars 1610. Við það öðlaðist Galíleó heimsfrægð. Hann hafði sýnt fram á að fleiri reikistjörnur en jörðin hefði fylgihnetti. Uppgötvunin renndi styrkum stoðum undir sólmiðjukenningu Kópernikusar, sem naut sívaxandi fylgis á þessum tíma.
Galíleó nefndi tunglin Medíci-stjörnurnar til heiðurs velunnurum sínum í Medíci stórhertogaættinni í Toskana á Ítalíu. Í dag eru Galíleótunglin nefnd Íó (Jó), Evrópu, Ganýmedes og Kallistó eftir fjórum af elskhugum Seifs.
Þótt 400 ár séu liðin frá uppgötvun Galíleótunglanna halda þau áfram að valda mönnum heilabrotum. Á þessum dularfullu hnöttum, sem sveima um stærstu reikistjörnu sólkerfisins, á ef til vill eitthvað stórfenglegt eftir að uppgötvast í nánustu framtíð. Kannski líf?
Galíleótunglin
Uppgötvun Galíleós sýnir að auðvelt er að greina tunglin frá jörðinni með litlum stjörnusjónaukum. Engu að síður sýna bestu ljósmyndir sjónauka á jörðu niðri sárafá smáatriði á yfirborðum tunglanna. Þess vegna hefur nánast öll okkar þekking á þeim borist okkur frá gervitunglum sem heimsótt hafa Júpíter, einkum Voyager 1 og 2 á áttunda áratugnum og Galíleó geimfarinu undir lok 20. aldar.
Tunglin fjögur hafa harla ólíka persónuleika. Þau eru gerólík. Íó, innsta tunglið, er eldvirkasti hnöttur sólkerfisins. Þar eru eldgos stöðugt að endurmóta yfirborðið. Á Íó er eldfjall sem nefnt er til heiðurs íslenskum eldfjallafræðingi.
Evrópa er næst innst og minnsta Galíleótunglið. Yfirborðið er slétt en mjög sprungið. Talið er að undir sprunginni ísskorpunni sé haf úr fljótandi vatni. Líklegt er talið að eldvirkni sé til staðar í tunglinu. Gefur það mönnum vonarglætu um að líf gæti hugsanlega þrifist í höfum Evrópu. Til stendur að gera út leiðangur til Evrópu til að fá úr því skorið hvort tunglið sé lífvænlegur staður.
Ganýmedes er næst yst og stærst Galíleótunglanna. Ganýmedes er stærsta tungl sólkerfisins, stærri en reikistjarnan Merkúríus og allra dvergreikistjörnunnar. Yfirborð Ganýmedesar er úr afar skítugum ís með ljósum skellum inn á milli. Ljósu skellurnar eru merki um mikla árekstra sem hafa þeytt upp ryklaginu og leitt í ljós ísinn undir.
Kallistó er ysta og næst stærsta Galíleótunglið. Yfirborð Kallistós er úr ís líkt og yfirborð Evrópu og Ganýmedesar. Það er útatað gígum og þakið dökku geimryki sem sest hefur á ísinn í gegnum sögu sólkerfisins. Yfirborð Kallistós er eitt hið elsta og gígóttasta í sólkerfinu. Það hefur lítið sem ekkert breyst frá því að loftsteinum og smástirnum rigndi yfir það fyrir um 4 milljörðum ára. Nöfn flestra kennileita á yfirborði Kallistós eru fengin úr norrænni goðafræði. Þannig heitir stærsti gígurinn á Kallistó Valhöll. Aðrir gígar sem bera norræn nöfn eru Ásgarður, Ýmir, Askur og Búri.
Get ég séð Galíleótunglin á himninum?
Já, það er mjög einfalt að greina Galíleótunglin á himninum. Júpíter áberandi þessa dagana á suðvesturhimninum yfir Íslandi við sólsetur. Hann er frekar lágt á lofti en skín stjarna skærast á kvöldhimninum í stjörnumerkinu Vantsberinn.
Nánari upplýsingar:
- Sævar Helgi Bragason