Sólkerfið
Mars

Mars

  • Mars
    Reikistjarnan Mars

Mars er fjórða reikistjarnan frá sólu og sú næst minnsta. Mars er einnig oft nefndur rauða reikistjarnan (rauða plánetan Mars) enda virðist hann rauðleitur að sjá á næturhimninum. Mars er bergreikistjarna í innra sólkerfinu og hefur örþunnan lofthjúp. Á yfirborðinu eru fjölmargar áhugaverðar jarðmyndanir eins og árekstragígar, eldfjöll, gljúfur og pólhettur. Mars er meðal mest könnuðu reikistjarna í sólkerfinu enda mjög áhugaverður. Mars hefur alla tíð verið kunnugur mönnum enda er hann oft meðal björtustu fyrirbæra næturhiminsins. Aðeins sólin, tunglið, Venus og Júpíter geta verið bjartari.

Tölulegar upplýsingar
Meðalfjarlægð frá sólu: 227.900.000 km = 1,524 SE
Mesta fjarlægð frá sólu:
249.200.000 km = 1,666 SE
Minnsta fjarlægð frá sólu:
206.700.000 km = 1,381 SE
Miðskekkja brautar:
0,093
Meðalbrautarhraði um sólu: 24,1 km/s
Umferðartími um sólu: 686,98 dagar = 1,88 jarðár
Snúningstími: 24klst 37mín 22sek
Möndulhalli: 25,19°
Brautarhalli:
1,85°
Þvermál:
6.794 km
Þvermál (jörð=1):
0,533
Massi:
6,419 x 1023 kg
Massi (jörð=1):
0,107
Eðlismassi:
3.940 kg/m3
Þyngdarhröðun:
3,69 m/s2 (0,38 g)
Lausnarhraði: 5,0 km/s
Meðalhitastig yfirborðs:
-63°C
Hæsti yfirborðshiti: +20°C
Lægsti yfirborðshiti:
-140°C
Endurskinshlutfall:
0,15
Sýndarbirtustig:
+1,8 til -2,91
Hornstærð:
3,5" til 25,1"
Loftþrýstingur við yfirborð:
7 mb
Efnasamsetning lofthjúps: 95,3% koldíoxíð (CO2)
2,7% nitur (N2)
1,6% argon (Ar)
0,13% súrefni (O2)

Mars (Ares) var stríðsguð Rómverja, sonur Júpíters og Júnó, en einnig verndari landbúnaðar og heilsu manna. Mars var faðir Rómúlusar og Remusar sem sagðir eru hafa stofnað Rómaborg á Palatínhæð árið 753 f.Kr. Við Mars er kenndur þriðji mánuður ársins, sem jafnframt var fyrsti mánuður ársins í tímatali Rómverja.

Í mörgum tungumálum er þriðjudagur einnig dagur Mars, samanber mardi í frönsku, martedi á ítölsku og martes á spænsku. Norræni guðinn Týr samsvarar Mars og áður fyrr kallaðist þriðjudagur týsdagur hér á landi eins og hann gerir enn í Danmörku.

Í öðrum menningarsamfélögum voru svipuð heiti á reikistjörnunni. Forn-Egiptar kölluðu reikistjörnuna Har Descher sem þýðir sá rauði. Í goðafræði Hindúa var Mars þekktur sem stríðsguðinn Karttikeya og Babýlóníumenn nefndu Mars Salbatanu. Í keltneskri goðafræði var hann þekktur sem Belatu-Cadros.

Tákn reikistjörnunnar, hringur með ör sem bendir upp út frá hringnum, er stjörnuspekilegt tákn Mars. Táknar það skjöld og spjót sem rómverski guðinn Mars átti og notaði. Táknið er einnig þekkt í líffræði og lýsir karlkyni.

1. Braut og snúningur

Meðalfjarlægð Mars frá sólu er næstum 230 milljón km (1,5 SE) og umferðartíminn er 687 jarðardagar. Einn dagur á Mars er rétt um 40 mínútum lengri en dagur á jörðinni eða 24 klukkustundir, 39 mínútur og 35 sekúndur. Eitt Marsár er þar af leiðandi 668 Marsdagar.

Möndull Mars hallar um 25,19 gráður sem er svipað og möndulhalli jarðar. Af því leiðir að Mars hefur árstíðir líkt og jörðin. Hins vegar jafngildir eitt Marsár tveimur jarðarárum og því eru árstíðirnar tvöfalt lengri á Mars en jörðinni.

Þar sem Mars er utar í sólkerfinu gætu geimfarar framtíðarinnar séð jörðina ganga fyrir sólu. Jarðarbúar urðu vitni að samskonar atburði árið 2004 þegar Venus gekk fyrir sólu. Seinast gekk jörðin fyrir sólina, séð frá Mars, þann 11. maí 1984, en næst gerist þetta 10. nóvember 2084. Þessi atburður varð rithöfundinum Arthur C. Clarke efni í vísindaskáldsöguna Transit of Earth sem kom út árið 1971. Í henni fylgist strandaður geimfari á Mars með þvergöngu jarðar árið 2084.

2. Jarðfræði

Mars er helmingi minni en jörðin að þvermáli og einn tíundi af massa hennar. Engu að síður er yfirborð Mars álíka stórt að flatarmáli og þurrlendi jarðar.

Mars, jörðin
Samanburður á stærð jarðar og Mars. Mynd: NASA

Gögn frá brautar- og lendingarförum auk rannsókna á loftsteinum frá Mars benda til þess að yfirborðið sé að mestu leyti úr basalti. Greining á jarðvegssýnum sem Viking-förin söfnuðu árið 1976 sýna að jarðvegurinn er járnríkur leir sem samsvarar vel veðrun basalts. Aðrar steintegundir eins og andesít og hematít eru einnig til staðar á yfirborðinu. Rauði liturinn sem einkennir yfirborðið má rekja til járnoxíðs (Fe2O3) sem í daglegu tali nefnist ryð. Jarðvegurinn er mjög fínn og hefur svipaða áferð og hveiti.

Jarðmyndanir og landslagið á Mars veita mönnum mikilvægar vísbendingar um sögu yfirborðsins. Með því að telja nákvæmlega gíga á mismunandi stöðum á Mars er hægt að skipta yfirborðinu í þrjú misgömul svæði sem samsvara jarðsögu Mars:

  • Nóaskeiðið er fyrsta og elsta jarðsögutímabilið og stóð frá 4,6 til 3,5 milljörðum ára. Skeiðið er nefnt eftir Noachian-svæðinu á suðurhveli Mars. Á þessu skeiði mynduðust elstu og gígóttustu svæði reikistjörnunnar sem hafa lítið breyst síðustu 3,5 ármilljarðana. Á Nóaskeiðinu rigndi loftsteinum á yfirborðið og stærstu árekstradældirnar eins og Hellas-dældin mynduðust. Loftslag á Nóaskeiðinu var líklega mjög ólíkt því sem nú er því talið er að þá hafi verið hlýrra og blautar. Á þessu skeiði gætu því bæði höf, vötn, ár og lækir hafa verið til staðar.

  • Hespersskeiðið er annað og næst elsta jarðsögutímabilið og stóð frá 3,5 til 1,8 milljörðum ára. Skeiðið markar miðaldirnar í jarðsögu Mars en þá tók loftslagið að breytast og verða þurrara. Hespersskeiðið er nefnt eftir samnefndri sléttu á suðurhveli Mars, sem er skammt norðaustan Hellas-dældarinnar.

  • Amazonsskeiðið er þriðja og yngsta jarðsögutímabilið og stóð frá 1,8 milljörðum ára til okkar tíma. Amazonsskeiðið er nefnt eftir samnefndri sléttu á norðuhveli Mars, milli Þarsis og Elysium eldfjallasvæðanna. Á þessu skeiði myndaðist Ólympusfjall.

3. Landslag

Landslag Mars er geysilega fjölbreytt þótt reikistjarnan sé tiltölulega lítil. Á yfirborðinu eru stærðarinnar gígar, risavaxin eldfjöll, hraunsléttur, gljúfur og vatnssorfnir dalir svo fátt eitt sé nefnt. Frá jörðu séð er yfirborðinu að grunni til skipt í tvennt, ljós og dökk svæði. Ljósu slétturnar eru þakktar ryki og sandi og voru eitt sinn talin meginlönd og fengu nöfn eins og Arabía Terra og Amazon-sléttan. Dökku svæðin voru talin úthöf og fengu nöfn eins og Mare Serpentis (Nöðruhafið) og Mare Australe (Suðurhafið).

Mars hefur aftur á móti engin höf og því ekkert sjávarmál til að mæla hæð yfirborðsins. Þess í stað styðjast reikistjörnufræðingar við meðalgeisla (meðalradíus) reikistjörnunnar til að ákvarða meðalupphækkun yfirborðsins. Öll kennileiti eru síðan mæld með tilliti til þessa stærðfræðilega yfirborðs. Við köllum þetta meðaljarðlag (e. mean geoid). Á Mars er núllhæð yfirborðsins, eða tilbúið sjávarmál, skilgreint í þeirri hæð þar sem loftþrýstingur er 6,1 millíbör. Þessi þrýstingur er um 0,6% af loftþrýstingi við sjávarmál á jörðinni.

Á myndinni hér fyrir neðan sést hæðarkort af Mars byggt á gögnum frá MOLA í Mars Global Surveyor. Á kortinu rís hæsta fjall sólkerfisins, Ólympusfjall, um 27 km upp úr meðaljarðlaginu. Fjallið sést sem stór hvítur blettur, vestan við þrjá minni bletti sem einnig eru risavaxin eldfjöll.

MOLA, hæðarkort, Mars
Hæðarkort af yfirborði Mars með gögnum frá Mars Orbiter Laser Altimeter (MOLA) um borð í Mars Global Surveyor. Blái liturinn táknar lægstu svæði yfirborðsins (-8000 metrar) en rauðu, brúnu og hvítu svæðin hæst (yfir 4000 metrar). Mynd: NASA og Stjörnufræðivefurinn

Með því að fylgjast nákvæmlega með hreyfingum Mars Global Surveyor geimfarsins umhverfis Mars gátu vísindamenn mælt þykkt Marsskorpunnar nokkuð nákvæmlega. Ef skorpan er einhvers staðar þykkari er massinn þar meiri. Þegar geimfarið nálgast þann stað þar sem massinn er meiri eykst hraði þess en á sama hátt dregur úr honum þegar geimfarið fjarlægist. Með þessari aðferð gátu vísindamenn komist að því að skorpan á norðurhvelinu um 40 km þykk en 70 km þykk á suðurhálendinu.

Fjöldi kennileita á yfirborði Mars bera latnesk heiti. Gott er að þekkja þau algengustu þar sem það einfaldar okkur mjög að greina milli mismunandi jarðmyndana á Mars. Þetta eru:

Kennileiti á latínu
Skýring
Dæmi
Planitia (flt.: planitae)
Lág slétta
Elysium Planitia (Elysiumsléttan)
Mons (flt.: montes)
Fjall
Olympus Mons (Ólympusfjall)
Vallis (flt.: valles)
Dalur, venjulega þurr árfarvegur
Ares Vallis (Aresardalur)
Tholus
Lítið, bungulaga fjall, venjulega eldfjall
Albor Tholus (Albor Þolus)
Patera
Grunnur skífulaga gígur, venjulega eldfjallaaskja
Alba Patera
Fossa (flt.: fossae)
Langur, mjór dalur
Cerberus Fossae
Labyrinthus
Dalakerfi þar sem nokkrir dalir skerast
Noctis Labyrinthus
Vastitas
Víðáttumikið láglendi
Vastitas Borealis (Norðurláglendið)
Planum
Háslétta
Meridiani Planum (Meridianihásléttan)
Rupes
Hamar eða klettaveggur
Olympus Rupes
Rima
Gjá eða sprunga
Rima Tenuis

4. Gígar

Þegar Mariner 9 heimsótti Mars árið 1971 sýndu myndirnar frá geimfarinu mikinn mun á norður- og suðurhvelinu. Norðurhvelið er mun láglendara og sléttara en suðurhvelið. Á norðurhvelinu eru einnig talsvert færri gígar sem bendir til þess að það sé jarðfræðilega yngra en suðurhvelið. Þess vegna er hið unga, slétta og tiltölulega gígalausa norðurhvelið kallað láglendi, á meðan hið eldra gígótta svæði suðurhvelsins er kallað hálendi og minnir um margt á fornt landslag tunglsins. Þrátt fyrir það eru færri gígar á Mars en tunglinu en ástæðan er lofthjúpurinn sem ver yfirborðið fyrir litlum loftsteinum.

Það kemur ekki á óvart að stærstu árekstradældirnar á Mars eru á suðurhvelinu. Stærsta árekstradældin er Hellas, um 2300 km að þvermáli (vegalengdin milli Reykjavíkur og Berlínar!) og að meðaltali sjö km djúp. Mesta dýpi dældarinnar er líklega níu km undir meðalhæð yfirborðsins og er þar af leiðandi lægsti staður Mars. Dældin myndaðist sennilega við árekstur smástirnis fyrir um 3,9 milljörðum ára og hafði áreksturinn tvímælalaust mikil áhrif á reikistjörnuna í heild. Á gagnstæðri hlið Mars er eldfjallið Alba Patera sem hugsanlega hefur byrjað að myndast af völdum höggbylgna í kjölfar árekstursins.

Hellas-dældin er meðal stærstu árekstragíga sólkerfisins og ásamt Marinergljúfrunum og Ólympsfjalli er hann eitt stærsta kennileiti Mars. Næst stærsta árekstradældin á Mars er Argyre-dældin, um 1800 km í þvermál og rétt um 5 km djúp. Stærsta árekstradæld sólkerfisins er að líkindum á tunglinu. Hún nefnist Suðurpóls-Aitken og er meira en 2500 km í þvermál og 12 km djúp.

Í heild hafa yfir 43.000 gígar stærri en 5 km að þvermáli fundist á yfirborði Mars. Þar sem Mars hefur minni massa en jörðin, hefur jörðin sennilega orðið fyrir tvöfalt fleiri árekstrum, en veðrunin á jörðinni hefur áfmáð nánast öll ummerki um þetta gífurlega loftsteinaregn. Á móti kemur að Mars er staðsettur nærri smástirnabeltinu og því eflaust meiri líkur á árekstrum við efni þaðan. Einnig eru meiri líkur á árekstrum skammferðarhalastjarna við Mars vegna nálægðar hans við Júpíter.

Stærstu gígarnir á Mars eru nefndir eftir þekktum vísindamönnum sem lagt hafa sitt af mörkum til rannsókna á reikistjörnunni og einnig höfundum vísindaskáldsagna. Smærri gígar, innan við 60 km í þvermál, eru nefndir eftir bæjum og stöðum á jörðinni. Þannig bera enn sem komið er þrír gígar íslensk staðarheiti, það eru gígarnir Grindavík (12 km í þvermál), Reykholt (53,2 km í þvermál) og Vík. Sjá nánar Íslensk örnefni í sólkerfinu.

Þeir gígar á Mars sem bera íslensk staðanöfn.

5. Eldfjöll

ólympusfjall, olympus mons, stærsta fjall sólkerfisins, Ísland
Samanburður á Ólympusfjalli og Íslandi. Eins og sjá má kæmist allt Ísland fyrir á fjallinu. Vatnajökull er á stærð við öskjuna á tindi fjallsins. Mynd: NASA og Stjörnufræðivefurinn

Á Mars eru nokkur eldfjöll sem eru mun stærri en þau sem finnast á jörðinni. Stærstu eldfjöllin eru á tveimur svæðum sem nefnast Þarsis og Elysium. Þarsisbungan er 2500 km í þvermál eða á stærð við Suðurskautslandið og rís um 10 km upp úr meðalhæð yfirborðsins. Á norðvesturhluta svæðisins eru þrjár stórar dyngjur, Ascraeusfjall, Pavonisfjall og Arsiafjall sem allar eru um 15 km háar. Skammt frá er Ólympusfjall, stærsta eldfjall Mars og um leið stærsta eldfjall sólkerfisins. Ólympusfjall er dyngja líkt og hin fjöllin en 550 km í þvermál og 27 km há eða meira en þrefalt hærra en Everestfjall! Til samanburðar má nefna, og til að átta sig á stærðinni, er Ólympusfjall mun stærra en Ísland að flatarmáli.

Elysiumsvæðið er næst stærsta eldfjallasvæðið á Mars. Eldfjöllin þar eru smærri en á Þarsis og gossagan fjölbreyttari. Þrjú stærstu eldfjöllin þar nefnast Hecates Þolus, Elysiumfjall og Albor Þolus.

Ástæða þess að eldfjöllin á Mars urðu eins stór og raun ber vitni er vegna þess að möttulstrókarnir eða heitu reitirnir á Mars héldust á sama stað í hundruð milljónir ára. Á jörðinni eru flekahreyfingar sem valda því að heitu reitirnir færast til svo risavaxin eldfjöll geta ekki myndast. Á Mars eru engar flekahreyfingar og gosefnin hlaðast stöðugt upp. Einnig er minna þyngdartog á Mars sem veldur því að fjöllin geta orðið stærri en á jörðinni.

Rannsóknir á loftsteinum frá Mars benda til þess að fjöllin hafi ekki gosið í langan tíma og ef til vill varð síðasta gos fyrir að minnsta kosti 150 milljón árum. Einhver eldfjöll gætu engu að síður enn verið virk.

6. Gljúfur

Austan Þarsis eldfjallasvæðisins er risastórt gljúfrakerfi sem Mariner 9 uppgötvaði árið 1971 og nefnd eru geimfarinu til heiðurs. Gljúfrin liggja þvert yfir miðbaug Mars og teygja sig yfir nærri fjórðung af ummáli reikistjörnunnar. Gljúfrakerfið er 4000 km langt, 200 km breitt þar sem mest er og allt að 7 km djúp. Væri gljúfrakerfið á jörðinni næði það þvert yfir meginland Norður-Ameríku eða frá New York til Los Angeles. Marinergljúfrin eru lang stærstu gljúfur sólkerfisins. Til samanburðar er Miklagljúfur í Bandaríkjunum aðeins 446 km langt og nærri 2 km djúpt.

Talið er að Marinergljúfrin hafi orðið til á sama tíma og Þarsisbungan myndaðist undir lok Nóaskeiðsins og seint á Hespersskeiðinu. Þegar yfirborðið reis við myndun Þarsis-bungunnar varð gríðarlegt álag á skorpunni í kring sem olli sprungumyndunum. Þannig eru Marinergljúfrin risavaxið sigdalakerfi líkt en slíkar jarðmyndanir verða til þegar skorpa reikistjörnu brotnar upp. Sambærilegir en mun minni sigdalir finnast víða á jörðinni, til dæmis í austanverðri Afríku þar sem nýtt haf er að myndast, Rauðahafið, Rínardalurinn og Þingvallasléttan hér á landi. Marinergljúfrin mynduðust ekki fyrir tilstilli rennandi vatns en það hefur vissulega átt sinn þátt í að veðra gljúfrin í gegnum tíðina.

Marinergljúfrin, Mars, Marinerdalirnir, Valles Marineris
Marinergljúfrin á Mars. Væru gljúfrin á jörðinni næðu þau þvert yfir Atlantshafið frá London til New York. Mynd: NASA

7. Innviðir

innviðir Mars
Innviðir Mars.

Mars hefur ekkert teljanlegt segulsvið sem umlykur reikistjörnuna líkt og jörðin. Hins vegar benda gögn frá Mars Global Surveyor til þess að hluti skorpunnar hafi sterkt en staðbundið segulsvið.

Talið er að innviðir Mars skiptist í kjarna, möttul og skorpu líkt og innviðir jarðar. Hægt er að afla þekkingar á innviðum Mars út frá massa og stærð reikistjörnunnar, hverfitregðu og jarðskjálftum. Einnig nýtast loftsteinar frá Mars til þessa.

  • Kjarni Mars er mjög þéttur og líkast til úr járni líkt og kjarni jarðar en einnig að litlu leyti úr brennisteini. Radíus þess járnsúlfíð kjarna er líklega um 1480 km, eða rétt um helmingur af heildarradíus Mars. Kjarninn er bráðinn að hluta til eða að öllu leyti.

  • Möttull úr sílíkötum umlykur kjarnann. Úr möttlinum steig kvikan upp á yfirborði og myndaði Þarsisbunguna og eldfjöllin á Mars.

  • Skorpan er ysta lagið, líklega 50 km þykk að meðaltali og 125 km þegar mest er. Skorpa Mars er því þykkari en skorpa jarðar sem er að meðaltali 40 km þykk.

Talið er að fyrstu 500 milljón árin hafi flekahreyfingar átt sér stað á Mars. Í dag eru engar flekahreyfingar til staðar.

8. Rennandi vatn

Eins og aðstæður eru í dag á Mars getur vatn ekki runnið þar um í fljótandi formi. Þó er vatn á Mars ekki af skornum skammti því það finnst í miklum mæli á báðum heimskautasvæðunum. Einnig er vatn í mjög miklu magni sem sífreri undir yfirborðinu víða um reikistjörnuna. Vatnið þar gæti sumstaðar haldist fljótandi af völdum jarðhita.

Víða á yfiborðinu sjást ótvíræð ummerki fljótandi vatns á borð við uppþornuð stöðuvötn, strandlínur og árfarvegi. Kvíslamynstur í aurkeilum og hlykkjóttar rásir í flatbotna gígum benda sterklega til þess að vatn hafi einu sinni runnið um reikistjörnuna. Uppþornaðar vatnsrásir finnast víða á hálendissvæðum suðurhvelsins en á fremur fáum stöðum á láglendi norðurhvelsins. Auk þess sjást vísbendingar um kraftmikil hamfaraflóð og augljósar skriðjökulmenjar. Í efnisslettum frá mörgum gígum sjást líka greinilega merki þess að árekstrar hafi átt sér stað í votu umhverfi. Allt þetta bendir til þess að mikið magn vatns hafi runnið um yfirborðið í fjarlægri fortíð en ekki nýlega.

vatn á Mars, flóð, árfarvegir
Myndir Viking-geimfaranna sýna greinileg ummerki um vatn. Mynd a) sýnir straumlínulagaðar eyjur sem stóðu af sér gríðarleg hamfaraflóð. Mynd b) sýnir aurkeilu og kvíslamynstur þar sem vatn hefur runnið rólega í langan tíma. Mynd: Calvin J. Hamilton.

Tæpum mánuði eftir að Opportunity jeppinn lenti á Mars árið 2004 tilkynntu reikistjörnufræðingar að Meridianihásléttan, lendingarstaður jeppans, var eitt sinn þakin hafi. Í berglögum gígsins sem Opportunity lenti í fann jeppinn vísbendingar um strandlínur sem yfirborðsvatn skildi eftir sig í gígnum.

Lendingarstaður Opportunitys var að hluta til valinn út frá tilvist hematíts (járnglans) í formi lítilla járnkúlna á yfirborði Meridianihásléttunnar. Kúlurnar eru örfáir millímetrar í þvermál og er talið að þær hafi myndast ofan í vatni fyrir milljörðum ára. Þetta leiddi til þess að vísindamenn töldu haf eitt sinn hafa þakið yfirborð Mars og hugsanlega skapað lífvænlegar aðstæður. Frekari rannsóknir á öðrum steinefnum í sléttunni benda til þess að þetta vatn hafi verið of salt og súrt fyrir líf eins og við þekkjum það.

gárur, setlög, Mars, fljótandi vatn
Falslitamynd sem Opportunity tók af svæði sem kallast Hvammarnir (e. The Dells) í Arnargígnum á Meridianihásléttunni. Þarna sést staðurinn sem smásjármyndavélin myndaði og fann merki um fljótandi vatn. Smásjármyndin var búin til með því að setja saman átta mismunandi smásjármyndir. Strax komu í ljós gárur í setlögunum, skýr merki um fljótandi vatn. Bláu línurnar sýna upprunalegt yfirborð vatnsins. Þunnu svörtu línurnar eru gárurnar sem mynduðust í fljótandi vatni. Litlu grænbláu kúlurnar eru úr hematíti sem myndast t.d. í vatni.

Í febrúar 2005 birti Evrópska geimstofnunin (ESA) myndir sem Mars Express geimfarið tók af því sem leit út fyrir að fornt íshaf á Elysium-sléttunni við miðbaug Mars. Á myndun sést það sem lítur út fyrir að vera risavaxnir ísjakar þaktir ryki. Vatnið sem myndaði hafið virðist eiga uppruna sinn að rekja undir yfirborði Mars og hafa seitlað út um sprungur Cerberus Fossae í hamfaraflóði. Á svæðinu eru afar fáir gígar sem sýnir að svæðið er ekki mikið eldra en fimm milljón ára gamalt. Svæðið er því frekar ungt á jarðfræðilegan mælikvarða.

íshaf, fljótandi vatn, Mars
Mynd Mars Express geimfarsins af Elysium-sléttunni sem sýnir, að því er virðist, frosið og sprungið haf þakið ryki. Mynd: ESA/Gerhard Neukum

Tæpum þremur árum síðar eða í desember 2006 birti NASA myndir sem Mars Global Surveyor tók af giljadrögum í gígbarmi með sex ára millibili. Myndirnar bentu til þess að einhvern tímann á þessu tímabili hafi eðjuskriða fallið niður hlíðar gígsins. Sumir reikistjörnufræðingar eru þó fullir efasemda um að fljótandi vatn hafi valdið þessu og sýndu fram á hvernig sandur og ryk getur einnig myndað svona mynstur.

eðjuskriða, gígur á Mars, fljótandi vatn
Myndir Mars Global Surveyor af því sem virðist vera eðjuskriða í ónefndum gíg austan Hellas-dældinnar á Mars. Skriðan er 20% bjartari en landslagið í kring.
phoenix, ís á Mars
Ís á Mars. Mynd: NASA

Þann 25. maí 2008 lenti Phoenix geimfarið norðan heimskautsbaugs á Mars. Tilgangur leiðangursins var að sannreyna uppgötvun sem Mars Odyssey geimfarið gerði þegar það nam ummerki vetnis í efstu jarðlögunum. Vetnið benti til þess að vatnsís væri að finna skammt undir yfirborðsþekjunni og var Phoenix sendur í leit að ísnum.

Um leið og Phoenix opnaði augun við komuna til Mars sáust greinileg merki þess að ís væri að finna undir yfirborðinu. Á myndunum sáust svonefndir frosttiglar, en þeir myndast þegar ísinn undir þiðnar og frýs til skiptis. Þegar ísinn frýs þenst hann út, en þegar hann þiðnar dregst hann saman og skilur eftir sig augljóst tiglamynstur. Þessir tiglar finnast víða á jörðinni, meðal annars á Íslandi.

Þegar Phoenix gróf ofan í jarðveginn komst hann fljótt niður á harða ljósa fyrirstöðu. Ljósmyndir sýndu að þetta efni þurrgufaði, þ.e. breyttist úr föstu formi í loftkennt form án þess að verða fljótandi á milli, sem staðfesti að þetta var ís en ekki ljós jarðvegur. Þessi ís er vatn: ef þú næðir honum upp og bræddir hann gætir þú gætt þér á svalandi vatni frá Mars!

8.1. Jezero-gígurinn og Nili Fossae

Í júlí 2008 birtust í Nature niðurstöður rannsókna Bethany Ehlmann, þáverandi framhaldsnema við Brown-háskóla, og John Mustard, leiðbeinanda hennar, á Jezero-gígnum á Mars. Í gígnum var eitt sinn stöðuvatn. Í það rann fljótandi vatn og sjást þess glögg merki í myndarlegu óseyri. Í óseyrinni fundu Ehlmann og Mustard leir og vatnaðar steindir eftir gögnum frá CRISM litrófsritanum í Mars Reconnaissance Orbiter. Dreifing leirsins bendir til þess að vatn hafi verið til staðar í þúsundir ára því hann botnfellur alltaf seinast úr vatnslausn  Á jörðinni er leir sérstaklega hentugur staður til að varðveita lífræn efni. Jezero-gígurinn er þess vegna álitlegur kostur í leit að vísbendingum um líf á Mars.

jezero gígurinn, óseyri, leir, vatnaðar steindir
Óseyri í Jezero gígnum á Mars. Litirnir eru ekki raunverulegir heldur notaðir til að einkenna ólíkar steindir á yfirborðinu. Græni liturinn táknar leirinn. Sjá má að árfarvegurinn er bugðóttur.  Mynd: NASA/JPL/JHUAPL/MSSS/Brown háskóli

Á Nili Fossae hafa vísindamenn líka fundið leir en einnig karbónöt. Á jörðinni eru lífrænar leifar karbónöt, t.d. kalklög. Skeljar lindýra og kóralla eru oft úr kalsíti, sem er karbónat. Almennt er talið að tilvist karbónata í bergi séu merki þess að þeir hafi komist í snertingu við fljótandi vatn. Það að leir finnist á sama stað er býsna sterkt merki um að þar hafi eitt sinn verið fljótandi vatn. Frekari rannsókna er þörf til að skera úr um hvort lífrænar leifar sé að finna á Nili Fossae.

nili fossae
Centauri-Hellas fjallasvæðið á mynd sem tekin var með CRISM í Mars Reconnaissance Orbiter. Myndin sýnir Nili Fossae. Á svæðinu hafa fundist merki um leir og karbónöt. Litirnir eru ekki raunverulegir heldur tákna þeir mismunandi steintegundir. Fjólubláu svæðin eru úr basaltsandi sem dreifist með vindinum og mynda sandöldur. Appelsínugulu svæðin eru leirrík og hafa líklegast myndast í fljótandi vatni. Þar eru líka karbónöt. Blágrænu skellurnar eru berglög sem innihalda mikið af steindinni pýroxen. Mynd: NASA/JPL-Caltech/Arizonaháskóli

8.2. Gervigígar

Þegar glóandi hraun rennur yfir votlendi, grunn stöðuvötn eða jafnvel ár verða til gervigígar. Hitinn frá hrauninu sýður vatnið sem tætir kvikuna sem springur upp í loftið og verður að gjalli. Við það hlaðast upp þyrpingar gervigígar sem eru oft mjög reglulegir og líkjast mjög dæmigerðum eldgígum.

Gervigígar eru þekkt fyrirbæri á Íslandi, t.d. Skútustaðagígar við Mývatn, Rauðhólar við Reykjavík og Landbrotshólar í Landbroti. Raunar finnast gervigígar hvergi annars staðar í heiminum. En á Mars sjáum við svipaðar myndanir. Á myndinni hér undir, sem Mars Reconnaissance Orbiter tók, sést þyrping gervigíga við Elysium eldfjallasvæðið á Mars. Hér hefur glóandi hraun runnið yfir votlendi og myndað þessa glæsilegu gervigígaþyrpingu. Er þetta enn ein sönnun þess að vatn var á fljótandi formi á Mars.

gervigígar, Mars, Ísland
Gervigígaþyrping á yfirborði Mars. Mynd: NASA/JPL-Caltech/Arizonaháskóli

9. Lofthjúpur

lofthjúpur Mars
Lofthjúpur Mars er örþunnur og að mestu leyti úr koldíoxíði. Mynd: NASA

Mars hefur örþunnan lofthjúp sem að mestu leyti er úr koldíoxíði (95%), nitri (2,7%) og argoni (1,6%) en auk þess finnast önnur efni í minna magni. Vísbendingar um fljótandi vatn á yfirborðinu benda til þess að lofthjúpurinn hafi eitt sinn verið mun þykkari og hlýrri. Þegar Mars glataði segulhvolfi sínu fyrir um fjórum milljörðum ára gat sólvindurinn verkað óheftur við jónahvolf reikistjörnunnar. Þegar agnir sólvindsins rákust á agnirnar í lofthjúpi Mars tvístruðust þær og léttustu atómin í ystu lögunum sluppu út í geiminn. Bæði Mars Global Surveyor og Mars Express geimförin hafa greint þessar agnir streyma út í geiminn. Lofthjúpur Mars hefur þannig veðrast í gegnum tíðina. Hefði segulhvolfið ekki horfið væri lofthjúpur Mars mun þykkari en hann er nú.

Loftþrýstingurinn á Mars er því mjög lágur eða frá 30 Pascal (0,03 kPa) á Ólympusfjalli upp í 1155 Pascal (1,155 kPa) í botni Hellas-dældinnar. Meðalloftþrýstingurinn er um 600 Pascal (0,6 kPa) eða aðeins 6 millíbör. Þetta er innan við 1% af meðalloftþrýstingi við yfirborð jarðar sem er 101,3 kPa eða um 1000 millíbör. Meðalloftþrýstingur Mars jafngildir þar með loftþrýstingi í tæplega 35 km hæð yfir jörðinni.

Sumir gætu haldið að fyrst lofthjúpurinn er svona þunnur ætti Marshiminninn að vera dökkfjólublár að degi til, jafnvel svartur. Á myndum lendingarfara sést þó að himinninn er einhvers staðar á milli þess að vera föl-appelsínugulbrúnn og ljósbleikur. Í lofthjúpnum eru afar fínar rykagnir, aðeins 1,5 míkrómetri í þvermál, sem haldast lengi í lofthjúpnum og eiga sinn þátt í þessu sérkennilega litasamspili.

Sjónaukar á jörðu niðri og geimför á sveimi um Mars hafa fundið merki um metan í lofthjúpi Mars. Þótt metanið sé í mjög litlu magni eða aðeins 0,000001% af innihaldinu er þessi uppgötvun engu að síður mjög merkileg. Ástæðan er sú að metan er tiltölulega óstöðug gastegund sem tvístrast fremur auðveldlega af völdum útfjólublás ljóss og hvarfast við hýdroxíðjónir og myndar vatn og koldíoxíð. Ef ekkert ferli er til staðar til að endurnýja metanið myndi allt gasið hverfa á nokkur hundruð árum. Einfaldasta skýringin er sú að endurnýjunin sé af völdum eldvirkni eða jarðhita. Geimför á braut um Mars hafa aftur á móti ekki fundið nein ummerki um slíka virkni á undanförnum árum. Annar möguleiki, sennilega ólíklegri en þeim mun meira heillandi, er að örverur undir yfirborðinu gefi frá sér metan á svipaðan hátt og lífíð á jörðini gefa frá sér metan út í andrúmsloftið. Marsleiðangrar framtíðarinnar munu eflaust skera úr um hvort metanið er lífrænt eða ólífrænt að uppruna.

9.1. Loftslag

árstíðir, Mars
Á myndinni sést hvernig miðskekkja brautar Mars (veldur því að reikistjarnan er mislangt frá sólu við sólnánd og sólfirrð) og möndulhallinn veldur því að sumarið á norðurhvelinu er langt og kalt en veturnir styttri og hlýrri. Á suðurhvelinu eru veturnir langir og kaldari og sumarið styttra og hlýrra.

Loftslag Mars líkist á margan hátt loftslagi jarðar þar sem þar er að finna heimskautasvæði og veðrakerfi sem taka árstíðabundnum breytingum. Árstíðir Mars eru ennfremur líkastar árstíðum jarðar þar sem möndulhalli beggja reikistjarna er svipaður (25° á Mars og 23° á jörðinni). Árstíðir Mars eru aftur á móti tvöfalt lengri þar sem umferðartími hans er tvöfalt lengri en jarðar og hefur það vitaskuld talsverð áhrif á loftslagið.

Fjarlægð Mars frá sólum, auk þunns lofthjúps, veldur því að köldustu vetrarnæturnar á pólsvæðunum fara niður í -150°C á meðan hlýjustu sumardagarnir við miðbaug ná allt að +20°C. Þessar miklu hitasveiflur má að mestu leyti rekja til þess að þunnur lofthjúpurinn getur ekki viðhaldið varma í langan tíma. Varmi frá hlýnun yfirborðsins sleppur fljótt út í geiminn aftur. Meðalhitastigið er í kringum -50°C. Hafa ber í huga að þótt hitastigið fari stundum upp fyrir frostmark á Mars getur vatn ekki verið þar í fljótandi formi. Vegna lágs loftþrýstings myndi fljótandi vatn sjóða og verða að vatnsgufu.

Braut Mars hefur einnig mikil áhrif á loftslagið. Væri Mars á braut um sólina þar sem jörðin er væru árstíðirnar svipaðar og á jörðinni. Hins vegar hefur braut Mars mun meiri miðskekkju en braut jarðar sem hefur mikil áhrif á loftslagið. Mars er fjærst sólu (við sólfirð) þegar sumar er á suðurhvelinu en vetur á norðurhvelinu en við sólnánd er sumar á norðurhvelinu en vetur á suðurhvelinu. Sumarhitinn á suðurhvelinu getur verið allt að 30°C hærri en sumarhiti norðurhvelsins. Veturnir á suðurhvelinu eru því langir og kaldir en stuttir og hlýrri á norðurhvelinu.

Að undanförnu hafa efasemdarmenn um hlýnun jarðar bent á að á Mars virðist vera hlýna af völdum gróðurhúsaáhrifa líkt og jörðin. Á Mars eru gróðurhúsaáhrif sem hækka hitastigið um tæplega 5°C en nýleg hlýnun á lítið skylt við hlýnun jarðar. Á Mars virðist nýleg hlýnun vera staðbundin en ekki hnattræn eins og á jörðinni og á líklegast rætur að rekja til stórra svartra basalthraunbreiða á yfirborðinu sem draga í sig meiri varma á daginn heldur en ljósari svæðin og einnig miklu magni ryks í lofthjúpnum sem dregur líka í sig varma.

Mikilvægt er að hafa í huga að við vitum einfaldlega of lítið um lofthjúp Mars til að draga ályktanir um mögulega hlýnun hans. Um þessar mundir er loftslagsmælitæki um borð í Mars Reconnaissance Orbiter sem kanna á sérstaklega loftslag Mars en það er einnig hlutverk komandi leiðangra á borð við Phoenix.

9.2. Rykstormar

Mars, rykstormur
Myndir Hubblessjónaukans frá árinu 2001 sem sýna hnattrænan rykstorm á Mars. Eins og sjá má hylur rykið nánast öll smáatriði á yfirborðinu.

Þegar Mariner 9 komst á braut um Mars árið 1971 áttu menn von á að fá loksins skýrar og skarpar myndir af yfirborði reikistjörnunnar. Þess í stað sáu menn reikistjörnu á kafi í rykstormi og aðeins Ólympusfjall stakk kollinum upp úr móðunni. Rykstormurinn stóð yfir í mánuð en síðan þá höfum við komist að því að slíkir stormar eru algengir og raunar þeir öflugustu í sólkerfinu. Stormarnir geta fljótt breyst úr því að vera staðbundnir yfir í að hylja allt yfirborðið og hafa mikil hnattræn áhrif á loftslag Mars. Rykstormarnir geta hækkað hitastigið um jafnvel 30°C, en þegar rykið sest og þekur dekkri svæði á yfirborðinu getur hitastigið lækkað um nokkrar gráður frá meðaltali vegna meira endurvarps sólarljóss.

Rykstormarnir eru algengastir við sólnánd þegar lofthjúpurinn er hlýrri en við sólfirð. Þar sem lofthjúpurinn er þunnur þarf 18 til 22 m/s vindhraða til að lyfta rykinu af yfirborðinu og þar sem Mars er svo þurr getur rykið haldist í lofthjúpnum í langan tíma. Á jörðinni hreinsar rigningin lofthjúpinn ef hann er skítugur. Í sólfirð myndast hrím á yfirborðinu og ský í lofthjúpnum sem bindur rykagnirnar og hitastigið lækkar.

10. Pólsvæði

norðurpóll Mars, pólhetta
Myndir Hubblessjónaukans sem sýna greinilegar árstíðabreytingar á norðurpólhettu Mars. Fyrsta myndin var tekin í október 1996 þegar farið var að vora á Mars en seinasta myndin við sumarsólstöður þegar allt norðurhvelið er baðað sólskini. Myndin sýnir hvernig norðurpólhettan minnkar samfara hlýnun.

Á báðum pólsvæðum Mars eru miklar ísbreiður, aðallega úr vatnsís en þaktar þurrís á yfirborðinu. Norðurpóllinn er um 1000 km í þvermál á sumrin og allt að tveggja km þykkur. Suðurpóllinn er öllu smærri eða 350 km í þvermál og 3 km þykkur en inniheldur engu að síður nægt vatn til að þekja reikistjörnuna með 11 metra þykku lagi samkvæmt ratsjárgögnum frá Mars Express geimfarinu.

Pólarnir hafa gríðarleg áhrif á lofthjúp Mars. Yfir háveturinn kólnar svo svakalega að 25-30% af koldíoxíðinu í lofthjúpnum þéttist í þurrís og legst yfir pólsvæðin sem risavaxin pólhetta. Á norðurpólinn safnast þurrísinn saman í um eins metra þykkt lag á meðan suðurpóllinn er alltaf þakin átta metra þykkum þurrís. Þegar vorar og hlýnar þiðnar þurrísinn og stígur upp í lofthjúpinn svo hann þykknar staðbundið á ný. Á sama tíma verða til gríðarsterkir heimskautavindar sem ná allt að 110 m/s vindhraða. Þessar árstíðabreytingar bera með sér gífurlegt magn rykagna og vatnsgufu sem mynda hrím og stór klósigaský.

11. Líf

Hugmyndin um líf á Mars er svo samofin hugmyndum um líf í geimnum að orðið Marsbúar er nánast samheiti yfir geimverur. Þótt við getum útilokað tilvist þróaðra Marsbúa er ekki enn hægt að útiloka að Mars hafi eitt sinn verið lífvænleg reikistjarna og að þar hafi frumstætt líf orðið til.

Þekking okkar í dag segir okkur að til þess að líf geti þrifist á reikistjörnu þarf fljótandi vatn. Ef vatn á að haldast fljótandi þarf reikistjarna að vera innan lífbeltis sólkerfis, þ.e.a.s. á þeim stað umhverfis sólu þar sem hvorki er of kalt né heitt. Í sólkerfinu okkar er jörðin innan þessa lífbeltis og Mars við ytri jaðar þess.

Á víð og dreif um Mars eru vísbendingar um að reikistjarnan hafi eitt sinn verið mun lífvænlegri en í dag. Víða finnast greinileg merki um fljótandi vatn í umtalsverðu magni og jafnvel er talið líklegt að vatnið sé frosið og hugsanlega fljótandi undir yfirborðinu.

Uppgötvunin um að vatn hafi eitt sinn runnið á yfirborði Mars glæddi hugmyndir okkar um líf á reikistjörnunni. Leit að örverum í jarðvegi Mars var eitt meginverkefni Viking-geimfaranna árið 1976. Í fórum þeirra var tæki til að greina ummerki lífs. Fyrstu niðurstöður rannsóknanna komu mönnum nokkuð á óvart því tækin námu lífræn efnasambönd í jarðveginu. Þegar tilraunin var endurtekin kom engin svörun í ljós og þótti ljóst að Mars væri lífvana staður. Menn deildu engu að síður um niðurstöður tilraunanna og flestir eru sammála um að þær hafi verið of frumstæðar til að geta greint líf. Þar fyrir utan voru tilraunir aðeins framkvæmdar á tveimur stöðum á Mars.

Þótt Mars hafi ef til vill verið lífvænlega reikistjarna í fyrndinni er fátt sem bendir til þess að hann sé það í dag. Mars hefur ekkert segulsvið til að verjast hættulegum ögnum sólvindsins og lofthjúpurinn er ekki nógu þykkur til að verja hann fyrir tíðu loftsteinaregni. Auk þess er Mars sennilega óvirkur jarðfræðilega séð en eldvirkni og flekahreyfingar eru mikilvægur þáttur í þróun og viðhaldi lífs á jörðinni.

steingervingur, loftsteinn, Mars, líf á Mars
Steingerð leif bakteríu frá Mars í loftsteini frá Mars?

Árið 1996 gerðu vísindamenn hjá NASA rannsóknir á loftsteininum ALH84001 sem fannst á Suðurskautinu árið 1984. Inni í steininum voru loftbólur sem innihéldu samsætur sem passa við lofthjúp Mars. Þannig vitum við að loftsteinninn er þaðan. Í steininum fundu vísindamennirnir það sem við fyrstu sýn leit út fyrir að vera steingerðar leifar baktería sem hugsanlega lifðu í steininum fyrir um 2 til 3,5 milljörðum ára. Þrátt fyrir þessa uppgötvun greinir menn hart á um þetta. Menn telja sig þar af leiðandi ekki hafa fundið óyggjandi sannanir fyrir lífí á Mars í þessum steini.

Hvort sem við uppgötvum líf á Mars eða ekki eru rannsóknir á Mars mikilvægar til að afla þekkingar á lífvænleika reikistjarna. Miðað við hugmyndir okkar um uppruna lífs á jörðinni er margt sem bendir til þess að svipaðar aðstæður hafi verið á Mars snemma í sögu sólkerfisins. Ef við finnum líf mun sú uppgötvun auka skilning okkar á líffræði gríðarlega. Ef við finnum ekki líf mun sú uppgötvun einnig auka skilning okkar á þeim aðstæðum sem líf getur þrifist við.

12. Rannsóknir á Mars

Percival Lowell
Percival Lowell og 24" spegilsjónauki í stjörnustöð Lowells.

Galíleó Galílei var fyrstur til að skoða Mars í gegnum stjörnusjónauka. Sjónaukinn hans var of lítill til að nokkuð sæist og því var það ekki fyrr en í nóvember 1659 sem Hollendingurinn Christiaan Huygens gerði fyrstu áreiðanlegu athuganirnar á Mars. Með linsusjónaukanum sínum sá Huygens dökk svæði á rauðleitri skífunni sem við í dag nefnum Syrtis Major. Syrtis Major var raunar fyrsta landslagið sem menn sáu á annarri reikistjörnu. Huygens fylgdist með Mars í nokkrar vikur og komst að því að snúningstími hans væri um 24 klukkustundir.

Sjö árum síðar eða árið 1666 endurbætti Ítalinn Giovanni Cassini athuganir Huygens og fann út að Marsdagurinn er tæpum fjörutíu mínútum lengri en jarðardagurinn. Cassini var jafnframt fyrstu til að taka eftir sérkennilegum ljósum flekkum á pólsvæðum Mars. Um hundrað árum síðar, þegar sjónaukar voru orðnir enn stærri og betri, taldi ensk-þýski stjörnufræðingurinn William Herschel að ljósu flekkirnir á pólunum væru úr ís. Herschel áttaði sig einnig á að möndulhalli Mars var um tuttugu og fimm gráður.

Síðla árs 1877 var Mars í sól- og jarðnánd og nýttu stjörnufræðingar tækifærið til frekari rannsókna á reikistjörnunni. Í ágústmánuði þetta ár var bandaríski stjörnufræðingurinn Asaph Hall um það bil að hætta leit sinni af tungli eða tunglum umhverfis Mars þegar kona hans Chloe Angelina Stickney Hall hvatti hann til að halda leitinni áfram. Stuttu síðar fann hann tvö tungl sem nefnd voru Fóbos og Deimos.

Bollaleggingar um líf á Mars fengu byr undir báða vængi nokkrum vikum síðar þegar ítalski stjörnufræðingurinn Giovanni Schiaparelli notaði 8,75 tommu (22 cm) sjónauka til að útbúa fyrsta nákvæma kortið af yfirborði Mars. Schiaparelli taldi sig sjá línur á þvers og kruss um yfirborðið og kallaði þær canali sem er ítalska orðið fyrir farvegi. Canali var ranglega þýtt channels á ensku sem þýðir áveituskurðir. Orðið skurðir bendir til vitsmunalífs svo fljótlega spruttu upp sögur um litla græna karla í dauðateygjunum á Mars, sem framkvæmdu gríðarlega verkfræðiafrek í þeim tilgangi að safna vatni af pólunum á þurru svæðin við miðbaug reikistjörnunnar. Síðar kom í ljós að farvegir Schiaparellis voru af völdum galla í sjónaukanum.

Þessar hugmyndir um áveituskurði náðu fljótt eyrum fólks og gáfu ímyndunaraflinu lausan tauminn. Stuttu síðar reisti Bandaríkjamaðurinn Percival Lowell stjörnuathugunarstöð á Marshæð í Flagstaff í Arizona, gagngert til að rannsaka Mars. Lowell trúði á áveituskurðina og í lok 19. aldar hafði hann tilkynnt um 160 skurði á rauðu reikistjörnunni.

13. Sögur af Marsbúum

forsíða New York Times, Marsbúar, Innrásin frá Mars
Forsíða New York Times mánudaginn 31. október 1938.

Ekki voru allir stjörnufræðingar sannfærðir um ágæti tilgátu Lowells og annarra um líf á Mars. Engu að síður breiddist hún út eins og eldur í sinu og í lok 19. aldar var Mars talinn eyðilegur staður þar sem vatn var af skornum skammti. Marsbúarnir bjuggu við hrikaleg gjör sem urðu rithöfundum á borð við H. G. Wells og Edgar Rice Burroughs efni í skáldsögur. Upp úr því spruttu óþægilegar hugmyndir um herskáa Marsbúa sem einsetti sér að ráðast á jörðina. Árið 1898 kom út frægasta skáldsagan um þetta efni, Innrásin frá Mars eftir H. G. Wells. Saga þessi vakti mikla skelfingu þann 30. október árið 1938 þegar ungur og upprennandi leikari og leikstjóri að nafni Orson Welles flutti útvarpsleikrit byggt á sögunni. Welles setti leikritið upp eins og um fréttaflutning væri að ræða og gerði það svo vel að margir trúðu að Marsbúar væru í raun að ráðast á jarðarbúa og olli þetta olli mikilli geðshræringu. Leikritið er frábærlega unnið og má hlýða hér á (mp3).

Á myndum af Mars í dag sjást engir áveituskurðir. Hvers vegna voru Schiaparelli, Lowell og fleiri svona sannfærðir um tilvist þeirra? Helsta ástæðan er sú að þessir merku menn unnu rannsóknir sínar í gegnum lofthjúp jarðar. Hann er á stöðugri hreyfingu og gerir mönnum erfitt um vik, sem og augað og heilinn. Saman mynda augun og heilinn öflugt sjóntæki sem þó er auðvelt að plata. Tvær ótengdar rákir á yfirborði Mars ásamt frjóu ímyndunarafli geta því hæglega framkallað áveituskurð í huga athugandans.

Hugmyndir um líf á Mars héldu engu að síður áfram að lifa góðu lífi í hugum manna. Það var ekki fyrr en geimför flugu framhjá reikistjörnunni og Viking-förin lentu á yfirborðinu sem menn sættust á að Mars var lífvana hnöttur.

14. Könnun Mars

Mars er mest kannaða reikistjarna sólkerfisins á eftir jörðinni. Segja má að könnun reikistjörnunnar sé þyrnum stráð því frá árinu 1960 hafa Sovétmenn, Bandaríkin, Evrópa og Japan sent tugi geimfara til rauðu reikistjörnunnar með mjög misjöfnun árangri. Ríflega tveir-þriðju hluti af öllum geimförum sem send hafa verið til Mars hafa misheppnast á einhvern hátt en ástandið hefur heldur skánað á undanförnum árum.

14.1. Fyrri leiðangrar

Fyrsti heppnaði leiðangurinn til Mars var framhjáflug Mariners 4 árið 1964. Mariner 4 tók samtals 21 mynd af yfirborðinu sem sýndu engin ummerki áveituskurða eða vitsmunavera, heldur aðeins aragrúa gíga á yfirborðinu. Þótt leiðangur Mariner 4 hafi verið árangursríkur olli hann samt sem áður ákveðnum vonbrigðum því hugmyndir manna um Mars gjörbreyttust frá því að vera lífvænlega reikistjarna yfir í stóra útgáfu á tunglinu.

Árið 1971 komst Mariner 9 fyrst geimfara á braut um Mars og jókst þá þekking okkar til mikilla muna. Myndirnar sýndu mikinn mun á norður- og suðurhvelinu, risavaxin eldfjöll og stærðarinnar gljúfur.

Carl Sagan, Viking geimfar, Mars
Carl Sagan við líkan af Viking-lendingarfarinu við tökur á Cosmos-þáttaröðinni.

Áhugi manna á rauðu reikistjörnunni jókst fyrir tilstilli uppgötvana Mariners 9 og árið 1975 sendi NASA á loft Viking geimförin tvö til Mars sem samanstóðu af bæði brautarförum og lendingarförum. Bæði lendingarförin lentu heilu og höldnu á yfirborði Mars í september og júlí 1976 og störfuðu í fjögur ár (Viking 1) og þrjú ár (Viking 2). Viking förin tóku bæði fyrstu myndirnar af yfirborði Mars sem og fyrstu litmyndirnar og kortlögðu yfirborðið.

Árið 1988 sendu Sovétmenn Fóbos 1 og 2 könnunarförin til Mars. Geimförin áttu að rannsaka bæði reikistjörnuna og fylgitunglin tvö. Samband rofnaði við Fóbos 1 á leiðinni til Mars og Fóbos 2 bilaði stuttu áður en tvö lendingarför losnuðu frá honum sem lenda áttu á yfirborði tunglsins Fóbos.

Í september 1992 sendi NASA á loft Mars Observer sem kanna átti lofthjúp og yfirborð Mars. Þremur dögum áður en geimfarið komst á braut um reikistjörnuna rofnaði sambandið við Mars Observer og náðist aldrei við það aftur. Fjórum árum síðar sendi NASA Mars Global Surveyor geimfarið til Mars sem kortlagði yfirborðið í níu ár eða þar til samband við það rofnaði í nóvember árið 2006. Hafði þá leiðangurinn verið lengdur í þrígang og geimfarið starfað í tíu ár í geimnum. Mánuði eftir geimskot Mars Global Surveyor sendi NASA á loft Mars Pathfinder. Mars Pathfinder innihélt lítinn jeppa, Sojourner, en hann ók um yfirborðið og rannsakaði nánasta umhverfið í kringum lendingarstaðinn. Var þetta fyrsta geimfarið sem lenti á Mars síðan Viking geimförin voru og hétu og vakti verkefnið mikla athygli á sínum tíma, enda í fyrsta sinn sem menn óku um á annari reikistjörnu.

14.2. Yfirstandandi leiðangrar

Árið 2001 sendi NASA á loft 2001 Mars Odyssey geimfarinu. Leiðangurinn var sá fyrsti frá því að Mars Climate Orbiter og Mars Polar Lander týndust skömmu fyrir komuna til Mars árið 1999. Um borð í geimfarinu er litrófgreinir sem fundið hefur merki um vetni í efstu lögum jarðvegsins á Mars og þykir það benda til þess að vatnsís í sé að finna undir yfirborðinu í talsverðu magni. Mars Odyssey er enn á braut um Mars og líkur á að leiðangrinum verði fram haldið næstu ár.

Árið 2003 voru þrjú geimför send til Mars. Þann 2. júní það ár sendi Evrópska geimstofnunin (ESA) sinn fyrsta könnuð til Mars, brautarfarið Mars Express og breska lendingarfarið Beagle 2. Beagle 2 losnaði frá Mars Express við komuna til Mars þann 25. desember sama ár en ekkert samband náðist við kannan eftir lendingu á yfirborðinu. Leit stóð yfir að kannanum í tæpa tvo mánuði en án árangurs og hefur það ekki fundist enn. Mars Express er enn við hestaheilsu og hefur meðal annars greint metan í lofthjúpnum og fundið merki um hugsanlegt íshaf.

Einungis viku (10. júní) eftir að ESA sendi Mars Express á loft skaut NASA könnunarjeppanum Spirit og loks Opportunity tæpum mánuði síðar (7. júlí) áleiðis til Mars. Báðir jepparnir lentu heilu og höldnu á yfirborðinu í janúar 2004 og eru enn að fjórum árum síðar. Jepparnir hafa báðir fundið sönnunargögn um tilvist fljótandi vatns á yfirborðinu einhvern tímann í fyrndinni.

Opportunity, Mars, Meridianihásléttan
Lendingarstaður Opportunity jeppans á Meridiani-sléttunni á Mars. Á myndinni sést gígbarmur Arnargígsins sem Opportunity lenti í og lendingarfarið sjálft. Í berglögum gígsins fann Opportunity ótvíræð ummerki fljótandi vatns. Á myndinni sést ennfremur dekkjaför jeppans og hluti af sólarrafhlöðum hans. Mynd: NASA/JPL

Þann 12. ágúst 2005 skaut NASA Mars Reconnaissance Orbiter brautarfarinu á loft. Geimfarið komst á braut um Mars í marsmánuði 2006 og hefur síðan þá kortlagt yfirborðið nákvæmar en nokkurt annað brautarfar hingað til enda útbúið öflugustu myndavél sem send hefur verið út í sólkerfið. Mars Reconnaissance Orbiter hefur auk þess myndað Viking geimförin, Pathfinder og Sojourner og Spirit og Opportunity á yfirborðinu. Geimfarið gegnir ennfremur hlutverki samskiptatungls milli Mars og jarðar.

Þann 25. maí árið 2008 lenti Phoenix geimfarið heilu og höldnu á norðurheimskautssvæði Mars. Leiðangur Phoenix stóð yfir í 158 daga eða frá 25. maí til 3. nóvember þegar haustmyrkrið á norðurpólssvæði Mars kom í veg fyrir að Phoenix hefði næga orku til að komast af. Phoenix uppgötvaði vatnsís undir þunnu jarðvegslagi, fylgdist með veðurfarinu og efnagreindi jarðveginn.

14.3. Komandi leiðangrar

Næst geimfar sem heimsækir Mars er Curiosity-jeppinn (Mars Science Laboratory) árið 2011. Curiosity er stærri og hraðskreiðari útfærsla af Marsjeppunum Spirit og Opportunity. Upphaflega var gert ráð fyrir að Curiosity yrði skotið á loft árið 2009 en vegna óvissu um hvort geimfarið yrði tilbúið í tæka tíð ákvað NASA að fresta geimferðinni um tvö ár.

Tveimur árum síðar (2013) er gert ráð fyrir að tveimur nýjum Marskönnuðum verði skotið á loft, annars vegar bandaríska geimfarinu Maven og hins vegar evrópska Marsjeppanum ExoMars.

15. Fylgitungl

fóbos, phobos, tungl Mars
Fóbos á mynd frá Mars Reconnaissance Orbiter. Mynd: NASA/JPL-Caltech/Arizonaháskóli.

Umhverfis Mars ganga tvö agnarsmá tungl sem talin eru smástirni sem fóru of nærri Mars og festust á braut um reikistjörnuna. Tunglin uppgötvaði Bandaríkjamaðurinn Asaph Hall árið 1877 og eru nefnd Fóbos og Deimos en þeir voru synir gríska guðsins Aresar (Mars). Nöfn þeirra merkja ótti og skelfing.

Af tunglunum tveimur er Fóbos bæði stærra og nær en Deimos. Fóbos hringsólar um Mars í aðeins 6000 km hæð yfir yfirborðinu. Það þýðir að hann er nær móðurhnetti sínum en nokkurt annað fylgitungl reikistjarnanna. Flóðkraftar Mars eru þess valdandi að braut Fóbosar lækkar um 1,8 metra á öld og það þýðir að eftir um 50 milljón ár tvístrast það og myndar hring um Mars eða rekst á yfirborðið með tilheyrandi hamförum. Vegna sömu flóðkrafta snúa bæði tunglin alltaf sömu hliðinni að reikistjörnunni líkt og tungl jarðarinnar.

Frá yfirborði Mars er Deimos álíka bjartur og Venus frá jörðinni. Á Marshimninum rís Deimos í austri og er tæpa þrjá sólarhringa að svífa þvert yfir himininn. Fóbos aftur á móti rís í vestri, sest í austri og rís aftur, allt á ellefu klukkustundum.

16. Mars í menningu og listum

Aragrúi af bókmenntaverkum, jafnt skáldsögum sem teiknimyndasögum, gerast á Mars að einhverju leyti. Frægir rithöfundar á borð við Herbert G. Wells (Ósýnilegi maðurinn, Tímavélin og Eyja Doktor Moreau), Edgar Rice Burroughs (Tarzan Apabróðir) og Arthur C. Clarke (2001: A Space Odyssey) hafa allir samið sögur sem fjalla um Mars. Saga Wells um Innrásina frá Mars er ef til vill einna frægust.

Ekki eru bókmenntir þó eina listgreinin sem hrífst af Mars eða Marsbúum. Jafnan hafa myndir sem fjalla um geimverur halað inn miklum peningum í Hollywood. Þar er Mars engin undantekning enda hefur fjöldi (misgóðra) kvikmynda, sem á einhvern hátt tengjast plánetunni rauðu, litið dagsins ljós. Þekktustu myndirnar eru vafalaust Total Recall sem skartaði m.a. Arnold Schwarzenegger, Mars Attacks eftir Tim Burton, Mission to Mars með Tim Robbins og Gary Sinise og Red Planet með Val Kilmer.

Tónlistarmenn fara heldur ekki varhluta af Marsáhuganum. Árið 1918 var tónverkið Pláneturnar eftir ensk-sænska tónskáldið Gústav Holst frumflutt. Þótt það sé samið undir áhrifum frá stjörnuspeki er tónlistin undurfögur en kraftmikil um leið. Verkið fjallar aðeins um sjö reikistjörnur en jörðin var ekki tekin með. Verkið um Mars er mjög fallegt, kraftmikið og drungalegt og maður sér fyrir sér hermenn, sprengjur og hörmungar hernaðarbrölts. Þótt ótrúlegt sé var þessi hluti verksins saminn töluvert fyrir fyrri heimsstyrjöldina og áður en skriðdrekar og flugvélar komu til sögunnar!

Stjörnufræðiáhugamaðurinn David Bowie sendi frá sér lagið Life on Mars árið 1971 af plötunni Honky Dory.

war of the worlds, jeff wayne, mars
Plötuumslag War of the Worlds rokkverksins eftir Jeff Wayne.

Þekktasta tónverkið sem tengist Mars er þó að öllum líkindum rokkútgáfan af War of the Worlds eða Innrásin frá Mars eftir Jeff Wayne sem byggt er á skáldsögu H. G. Wells. Tónlistin var frumflutt árið 1978 og hefur platan með verkinu selst í meira en 13 milljónum eintaka sem þýðir að hún er í flokki með allra söluhæstu plötum sögunnar. Sinfóníuhljómsveit Íslands flutti verkið í tvígang þann 23. febrúar 2006. Vonandi sér Sinfóníuhljómsveitin sér fært að flytja verkið aftur í nánustu framtíð.

Árið 2001 flutti gríska tónskáldið Vangelis tónverkið Mythodea til heiðurs 2001 Mars Odyssey geimfarinu. Ef til vill þekkja ekki margir nafnið Vangelis en hann hlaut Óskarsverðlaun fyrir tónlist sína í myndinni Chariots of Fire en samnefnt stef er fyrir löngu orðið ódauðlegt. Vangelis hefur samið tónlist fyrir kvikmyndirnar Blade Runner og 1492: Conquest of Paradise. Hann samdi auk þess tónlist fyrir Cosmos þætti Carls Sagan.

17. Að skoða Mars

Sjá nánar: Að skoða Mars

Með berum augum lítur Mars út sem appelsínugulleit stjarna, oftar en ekki bjartari en nokkur fastastjarna í nágreni sínu á himninum. Sýndarbirtustig Mars breytist mikið og er vitaskuld háð fjarlægð reikistjörnunnar frá jörðu. Þegar Mars er næst sólu (í sólnánd) og jörðu (í jarðnánd) getur birtustig hans mest orðið -2,9. Það þýðir að einungis tunglið, Júpíter og Venus geta verið bjartari á næturhimninum. Þegar Mars er hins vegar fjærst jörðu (í jarðfirð) er sýndarbirtustigið +1,8 og er hann þá talsvert daufari en björtustu fastastjörnur.

Yfirborð Mars er hið eina meðal fyrirbæra næturhiminsins, fyrir utan tunglið, sem við getum skoðað með hefðbundnum stjörnusjónaukum. Á Mars er mjög margt að sjá. Stundum sést önnur hvor pólhettan, dökk svæði, dauf ský, rykstormar og tunglin Fóbos og Deimos. Með stórum sjónaukum (átta tommur og stærri) er hægt að greina Ólympusfjall og smærri kennileiti yfirborðsins.

mars, gagnstaða
Mars er í gagnstöðu við jörð á rúmlega tveggja ára fresti. Mynd: W. H. Freeman og Stjörnufræðivefurinn.

Allar athuganir eru aftur á móti erfiðar þar sem stjörnuáhugamenn fá sjaldan gott tækifæri til að berja hann augum. Ástæðan er einkum sú að fjarlægðin frá jörðu til Mars er mjög breytileg enda er reikistjarnan talsvert lengra frá sól en jörðin. Vegalengdin veltur vitaskuld á því hvar á brautum sínum reikistjörnurnar tvær eru en fjarlægðin er mest þegar jörðin og Mars eru hvor sínum megin við sól. Minnst getur fjarlægðin numið 56 milljón km (0,37 SE) en mest tæplega 400 milljón km (2,7 SE).

Rúm tvö ár líða milli þess að stjörnuáhugamenn geta virt Mars fyrir sér með góðu móti. Á 26 mánaða fresti mætast jörðin og Mars á ferðalagi sínu umhverfis sólina og er þá ákjósanlegast að skoða Mars. Mars er þá í gagnstöðu við jörðina. Brautir reikistjarnanna eru hins vegar sporöskjulaga og því sveiflast tfjarlægðin milli þeirra við gagnstöðu frá tæplega 56 milljón km upp í 102 milljónir km (0,37-0,68 SE). Þegar fjarlægðin er hvað mest sést minnst í gegnum sjónauka en þegar fjarlægðin er minnst sést mest.

Mars liggur þar af leiðandi ekki alltaf vel við stjörnuskoðun þótt reikistjarnan sé í gagnstöðu. Bestu stundirnar gefast á sextán ára fresti eða svo og þá í tvö til þrjú skipti í röð. Síðast var hagstæð gagnstaða árin 2001, 2003 og 2005 en næst verður hagstæð gagnstaða árið 2016.

Tengt efni

Heimildir

  1. Bell, Jim. 2006. Postcards from Mars: The First Photographer on Red Planet. Dutton, New York.
  2. Bennett, Jeffrey; Jakosky, Bruce og Shostak, Seth. 2003. Life in the Universe. Addison Wesley, San Francisco.
  3. Freedman, Roger og Kaufmann, William. 2004. Universe, 7th Edition. W. H. Freeman, New York.
  4. Hartmann, William K. 2003. A Traveler's Guide to Mars. Workman Publishing, New York.
  5. Sagan, Carl. 1980. Cosmos. Random House, New York.
  6. Mars' South Pole Ice Deep and Wide. NASA. Sótt 02.04.08.
  7. Metan í lofthjúpi Mars veldur mönnum heilabrotum. Stjörnufræðivefurinn. Sótt 02.04.08.
  8. Mars Global Surveyor finnur ný giljadrög og gíg á Mars. Stjörnufræðivefurinn. Sótt 02.04.08.
  9. Water ice in at Martian north pole. ESA. Sótt 02.04.08.
  10. ESA's Mars Express sees signs of a ‘frozen sea'. ESA. Sótt 02.04.08.
  11. NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars. NASA. Sótt 03.04.08.
  12. Haf þakti hluta af Mars. Stjörnufræðivefurinn. Sótt 03.04.08.

Hvernig vitna skal í þessa grein

  • Sævar Helgi Bragason (2010). Mars. Stjörnufræðivefurinn. http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/mars (sótt: DAGSETNING).



Leita á vefnum


 

Sólkerfið

sólkerfið okkar

Sólkerfið okkar

Sólkerfið okkar inniheldur sól, átta reikistjörnur, á annað hundrað fylgitungla þeirra, fimm dvergreikistjörnur og milljarða smærri hnatta eins og smástirni, halastjörnur, útstirni, loftsteina og rykagnir. Allir hnettir, stórir sem smáir, á sporbaug umhverfis sólina eru hluti af sólkerfinu okkar.

Lesa meira
 
sólin, sólstjarna, stjarna, sólin okkar

Sólin

Sólin er stjarna í miðju sólkerfisins, ein af yfir 200 milljörðum sólstjarna í Vetrarbrautinni okkar. Sólin er í um 26 þúsund ljósára fjarlægð frá miðju Vetrarbrautarinnar en aðeins 150 milljón km frá jörðinni. Sólin er meðalstór stjarna, en þó svo stór að um 109 jarðir kæmust fyrir í röð þvert í gegnum hana. Þessi glóandi gashnöttur er langstærsti hnöttur sólkerfisins og inniheldur um 99,9% af massa þess. Stærsti gasrisinn, Júpíter, inniheldur mest af því efni sem eftir er. Jörðin og allar hinar reikistjörnur sólkerfisins auk halastjarna, smástirna, loftsteina og geimryks snúast umhverfis sólina á sporöskjulaga brautum samkvæmt lögmálum Keplers.

Lesa meira
 
Merkúríus

Merkúríus

Merkúríus er innsta og minnsta reikistjarna sólkerfisins, minni en tunglin Ganýmedes og Títan. Merkúríus er bergreikistjarna í innra sólkerfinu og hefur þar af leiðandi fast yfirborð. Yfirborðið er mjög gígótt og gamalt og líkist þannig mest yfirborði tunglsins. Merkúríus gengur einnig undir stuttnefninu Merkúr.

Lesa meira
 
Venus

Venus

Venus er önnur reikistjarnan frá sólinni og sjötta stærsta reikistjarna sólkerfisins, örlítið minni en jörðin. Við fyrstu sýn virðist sem Venus sé tvíburasystir jarðar. Þær hafa næstum sama massa, þvermál, eðlismassa og þyngdarhröðun. Á báðum reikistjörnum eru fáir gígar sem bendir til þess að jarðfræðileg virkni eigi sér stað. Þó er eitt veigamikið atriði sem skilur á milli: Venus er eyðileg en jörðin er eini staðurinn þar sem vitað er um líf með vissu.

Lesa meira
 
jörðin

Jörðin

Jörðin er þriðja reikistjarnan frá sólu. Hún er fimmta stærsta reikistjarna sólkerfisins en stærsta bergreikistjarnan. Jörðin er 330.000 sinnum massaminni en sólin og 109 sinnum minni að þvermáli. Væri sólin hol að innan kæmust meira en milljón jarðir fyrir innan í henni. Jörðin er jafn gömul sólkerfinu, um 4,6 milljarða ára.

Lesa meira
 
Tunglið, máninn

Tunglið

Tunglið eða máninn er eina náttúrulega tungl jarðarinnar og er nálægasta fyrirbæri himinsins ef frá eru talin geimför og gervitungl. Tunglið er bjartasti hnötturinn á næturhimninum og sá eini þar sem við getum skoðað landslagið með berum augum. Saga tunglsins er nátengd sögu jarðarinnar enda er talið að það hafi myndast þegar hnöttur á stærð við Mars rakst á jörðina skömmu eftir myndun sólkerfisins. Tunglið hefur líka sögulega þýðingu fyrir okkur mannfólkið því það er eini hnötturinn þar sem menn hafa stigið niður fæti utan jarðarinnar. Tunglið okkar er fimmta stærsta tungl sólkerfisins á eftir Ganýmedesi, Títan, Kallistó og Íó. Það er hlutfallslega stærsti fylgihnöttur sólkerfisins sé miðað við stærð móðurreikistjörnunnar, að Plútó og Karoni undanskildum.

Lesa meira
 
Mars

Mars

Mars er fjórða reikistjarnan frá sólu og sú næst minnsta. Mars er einnig oft nefndur rauða reikistjarnan (rauða plánetan Mars) enda virðist hann rauðleitur að sjá á næturhimninum. Mars er bergreikistjarna í innra sólkerfinu og hefur örþunnan lofthjúp. Á yfirborðinu eru fjölmargar áhugaverðar jarðmyndanir eins og árekstragígar, eldfjöll, gljúfur og pólhettur. Mars er meðal mest könnuðu reikistjarna í sólkerfinu enda mjög áhugaverður. Mars hefur alla tíð verið kunnugur mönnum enda er hann oft meðal björtustu fyrirbæra næturhiminsins. Aðeins sólin, tunglið, Venus og Júpíter geta verið bjartari.

Lesa meira
 
Júpíter

Júpíter

Júpíter er fimmta reikistjarnan frá sólu og sú langstærsta í sólkerfinu. Júpíter er gasrisi líkt og Satúrnus, Úranus og Neptúnus og hefur því ekkert fast yfirborð

Lesa meira
 
Satúrnus

Satúrnus

Satúrnus er næst stærsta reikistjarna sólkerfisins á eftir Júpíter og sú sjötta í röðinni frá sólu. Satúrnus er gasrisi líkt og Júpíter, Úranus og Neptúnus og hefur því ekkert fast yfirborð.

Lesa meira
 
Úranus

Úranus

Úranus er sjöunda reikistjarnan frá sólu og sú þriðja stærsta. Úranus er örlítið stærri að þvermáli en Neptúnus en massinn er ögn minni. Þessar tvær reikistjörnur eiga margt sameiginlegt og eru oft flokkaðar sem vatnsrisarnir í sólkerfinu, á meðan Júpíter og Satúrnus eru hinir eiginlegu gasrisar. Þessu ræður fimbulkuldinn yst í sólkerfinu en sökum hans eru ýmsar gastegundir í föstu eða á fljótandi formi.

Lesa meira
 
Neptúnus

Neptúnus

Neptúnus er áttunda og ysta reikistjarnan frá sólu og sú fjórða stærsta. Neptúnus er örlítið minni að þvermáli en Úranus en ögn massameiri. Þessar tvær reikistjörnur eiga margt sameiginlegt og eru oft flokkaðar sem vatnsrisarnir í sólkerfinu, á meðan Júpíter og Satúrnus eru hinir eiginlegu gasrisar. Þessu ræður fimbulkuldi yst í sólkerfinu en sökum hans eru ýmsar gastegundir í föstu eða á fljótandi formi.

Lesa meira
 
dvergreikistjarna, Plútó

Plútó

Plútó er næst stærsta þekkta dvergreikistjarnan í sólkerfinu, miklu minni en reikistjörnurnar átta. Sjö fylgitungl í sólkerfinu eru stærri en Plútó, þ.e. tunglið okkar, Íó, Evrópa, Ganýmedes, Kallistó, Títan og Tríton. Plútó líkist á margan hátt síðastnefnda tunglinu að stærð, efnasamsetningu og má vera að uppruni þeirra sé af sama toga.

Lesa meira
 
dvergreikistjarna, útstirni, Eris, Dysnómía

Útstirni

Handan Neptúnusar, ystu reikistjörnu sólkerfisins, leynast milljónir smárra íshnatta sem nefnd eru útstirni á íslensku (Trans-Neptunian object). Útstirnin eru hluti af sólkerfinu okkar líkt og reikistjörnurnar og smástirnin en eiga það sammerkt að vera svo agnarsmá og fjarlæg að aðeins á síðustu árum hefur tæknin til að greina þau verið til staðar.

Lesa meira
 
smástirni, Lútesía

Smástirni

Smástirni eru litlir hnettir úr bergi og málmum í sólkerfinu, innan við 1.000 km í þvermál, hafa enga halastjörnuvirkni, snúast í kringum sólina en eru ekki nægilega stór til að geta talist til reikistjarna. Þau eru oft óreglulöguð vegna þess að þyngdarkrafturinn er ekki nægilega mikill til að mynda kúlulaga hnött.

Lesa meira
 
halastjarna, Hale-Bobb

Halastjörnur

Halastjörnur eru litlir hnettir úr ís og ryki sem sveima um sólina. Halastjörnur mynduðust á sama tíma og reikistjörnurnar fyrir um 4,6 milljörðum ára. Ólíkt reikistjörnunum hafa þær ekki hitnað í gegn og teljast því meðal frumstæðustu hnatta sólkerfisins. Innviðir þeirra geyma því trúlega mikilvægar upplýsingar um myndun þess.

Lesa meira
 
loftsteinar

Loftsteinar

Loftsteinar birtast sem hraðskreiðar ljósrákir á næturhimninum og eru því oft kallaðir stjörnuhröp. Flestir virðast hvítir eða blá-hvítir að lit þegar þeir falla í gegnum lofthjúpinn þótt aðrir litir sjáist stundum, t.d. gulur eða appelsínugulur. Litirnir eru frekar háðir hraða loftsteinsins en samsetningunni. Rauðir loftsteinar birtast stöku sinnum sem mjög langar rákir og eru venjulega hátt yfir jörðu. Stöku sinnum sjást líka grænir loftsteinar sem eru venjulega mjög bjartir. Græni liturinn gæti verið af völdum jónaðs súrefnis.

Lesa meira
 
Marsjeppi, Spirit, Opportunity

Geimferðir

Í gegnum tíðina hefur mestum hluta þekkingar okkar á sólkerfinu verið aflað með stjörnusjónaukum á jörðu niðri. Bylting varð þegar mannkynið hafði þróað tækni til að senda geimför út í geiminn og upp frá því hafa geimför heimsótt allar reikistjörnur sólkerfisins, nokkur tungl, smástirni og halastjörnur. Geimför hafa hjálpað okkur að öðlast ómetanlega þekkingu á þessum forvitnilegu hnöttum sólkerfisins.

Lesa meira
 

Fleygar setningar

- Carl Sagan

„Ef þú vilt baka eplaköku frá grunni þarftu fyrst að finna upp alheiminn.“
 

Vinir okkar

  • Hugsmiðjan
  • Sjónaukar.is
  • Portal To The Universe
  • Stjörnuskoðunarfélag Seltjarnarness
  • Vísindavefurinn
  • Hubble spacetelescope
  • European Southern Observatory - ESO



Póstlisti






Þetta vefsvæði byggir á Eplica