Sólkerfið
Loftsteinar frá Mars

Loftsteinar frá Mars

SNC loftsteinar

  • alh84001, loftsteinn frá mars, líf á mars
    ALH84001 loftsteinninn frá Mars

Loftsteinar sem falla til jarðar utan úr geimnum eru nokkuð ólíkir jarðneskum steinum að gerð. Hlutföll frumefna og samsæta í þessum steinum eru það ólík jarðnesku bergi að þeir geta aðeins átt rætur að rekja til annarra hnatta. Loftsteinar eiga engu að síður mismunandi uppruna. Til dæmis eru sumir loftsteinar ævafornir, líklega leifar frá myndun sólkerfisins fyrir um 4,5 milljörðum ára, á meðan aðrir eru sennilega leifar smástirna sem tvístrast hafa við árekstra innan sólkerfisins. Sumir loftsteinar koma frá tunglinu og hafa þá kastast út í geiminn við árekstur. Meðal þeirra um 25.000 loftsteina sem hingað til hafa fundist á jörðinni er talið að 34 eigi rætur að rekja til reikistjörnunnar Mars.

Þótt það komi ef til vill mörgum á óvart að finna steina frá Mars á jörðinni er það alls ekkert svo ankanalegt við nánari athugun. Smástirni og halastjörnur geta rekist á reikistjörnu með svo miklu afli að bergleifar þeytast út í geiminn. Á Mars er mikill fjöldi árekstragíga; ör eftir heljarinnar loftsteinaregn, bæði stór og lítil.

Þeir steinar sem þeytast út í geiminn við árekstur, komast á braut um sólina líkt og hver annar loftsteinn eða hvert annað smástirni. Útreikningar vísindamanna sýna að frá myndun jarðar ætti um einn milljarður tonna af bergi frá Mars að hafa brotlent á jörðinni með þessum hætti. Það ætti því ekki að koma neinum á óvart að við skulum finna stöku loftsteina frá Mars, jafnvel þótt stærstur hluti þeirra liggi einhvers staðar grafinn neðanjarðar. En hvernig vitum við að loftsteinarnir koma frá Mars?

Uppruni

Efnasamsetning og aldur loftsteinanna útilokar Merkúríus, tunglið og smástirni og því eru Venus og Mars einu hnettirnir sem eftir standa. Venus er talin ólíkleg uppspretta vegna þess hve þyngdartog reikistjörnunnar er sterkt og því þarf mikla orku til að þeyta steinunum í átt til jarðar. Þegar reikistjörnufræðingar skoða umrædda loftsteina eru nokkrar vísbendingar sem benda sterklega til þess að þeir séu frá Mars:

  • Allir steinarnir virðast storkuberg – eldfjallaberg - sem þýðir að þeir hljóta að hafa komið frá hnetti sem hefur haldist eldvirkur í einhvern tíma. Flestir umræddir loftsteinar virðast tiltölulega ungir, sennilega um og innan við 1,3 milljarða ára, sem þýðir að þeir hljóta að hafa komið frá hnetti þar sem eldvirkni hefur átt sér stað frekar nýlega. 

  • Hlutfallslegt magn súrefnissamsæta (atóm ákveðins frumefnis, í þessu tilviki súrefnis, geta haft mismargar nifteindir og kallast þau atóm samsætur) í steinunum er í samræmi við aðra samskonar steina en í ósamræmi við jarðneskt berg. 

  • Við áreksturinn hefur loft fests inn í berginu í agnarsmáum loftbólum. Efnagreining á þessum loftbólum sýnir að efnasamsetning þeirra og samsætuhlutföll er í samræmi við lofthjúp Mars eins og Viking-lendingarförin mældu hann. Loftbólurnar eru í ósamræmi við alla aðra lofthjúpa sem við þekkjum í sólkerfinu sem útilokar Venus og jörðina. Rannsókn á þessum loftbólum eru bestu sönnunargögnin sem við höfum um að steinarnir séu í raun og veru frá Mars.

Loftsteinar frá Mars eru einkar áhugaverðir fyrir reikistjörnufræðingar vegna þess að þeir veita einstaka innsýn inn í sögu reikistjörnunnar.

Flokkun

Þeir 34 Marssteinar sem fundist hafa er skipt í þrjá akondrít loftsteinahópa: Shergottít (25), Nakhlít (7) og Chassignít (2). Loftsteinar frá Mars eru þess vegna oft kallaðir SNC loftsteinar. Flokkunin er byggð á efna- og steindasamsetningu og svo aftur samsætuhlutföllum en nöfnin eiga við um þá staði þar sem fyrstu steinar þessara hópa fundust.

  • Shergottít hópurinn (shergottites) er nefndur eftir Shergotty loftsteininum sem féll og fannst þann 25. ágúst 1865 í bænum Sherghati á Indlandi. Allir loftsteinarnir í þessum hópi eru storkuberg og flokkaðir út frá tvívetnis og vetnissamsætum í þeim. Sumir shergottít steinarnir virðast hafa verið í snertingu við vatn áður en þeir þeyttust út í geiminn. Þekktasti shergottít steinninn er án efa ALH84001. 

  • Nakhlít hópurinn (nakhlites) er nefndur eftir Nakhla loftsteininum sem féll í El-Nakhla í Alexandríu, næst stærstu borg Egyptalands, þann 28. júní 1911. Margir urðu vitni að því þegar steinninn féll til jarðar og sáu hann splundrast í fjörutíu hluta. Samanlagt vó hann um tíu kg. Sagan segir að bóndi einn hafi orðið vitni að því þegar brot úr steininum lenti á hundinum hans, svo hann gufaði upp. Engar jarðneskar leifar af hundinum fundust og engin önnur vitni urðu að þessum atburði, svo telja verður harla ólíklegt að þetta hafi í raun gerst. Hins vegar getur vel verið að hundurinn hafi orðið fyrir steininum og látið lífið, fyrsta dýra svo vitað sé. Naklít steinarnir eru storkuberg úr basalti og innihalda ágít og ólivín kristalla. Þeir eru því sennilega frá einhverju eldfjallasvæði Mars. 

  • Chassignít hópurinn (chassignites) er nefndur eftir Chassigny loftsteininum sem féll í bænum Chassigny í Frakklandi þann 3. október 1815. Hingað til hefur aðeins einn annar slíkur steinn fundist en sá fannst í Marokkó í norðvestur Sahara eyðimörkinni árið 2000. Chassignít steinarnir eru storkuberg sem innihalda mikið af ólivíni en einnig pýroxen og feldspat. Þessir steinar innihalda einnig eðalgastegundir í loftbólum sem er ólíkt efnasamsetningu lofthjúpsins í dag.

SNC, loftsteinar frá Mars
Loftsteinarnir sem SNC hópurinn er nefndur eftir. Mynd: Stjörnufræðivefurinn

ALH84001

Frá árinu 1979 hafa vísindamenn gert út árlega loftsteinaleiðangra til Suðurheimskautsins. Suðurheimskautið er einn besti staður jarðar til að leita eftir loftsteinum en ástæðan er fyrst og fremst sú að fáir jarðneskir steinar enda á ísnum. Því eru góðar líkur á að steinn sem finnst á heimskautaísnum sé loftsteinn. Það sem meira er ber hægfara færsla jökulíssins lofsteinana svo þeir safnast fyrir á stöðum þar sem ísinn rennur á fjöll.

Í desember 1984 fann hópur bandarískra vísindamanna 1,9 kg loftstein á Allan Hill svæðinu á Suðurheimskautinu. Þessi steinn var skráður ALH84001 þar sem hann var fyrsti steinninn (-001) sem fannst á Allan Hill svæðinu (ALH) árið 1984 (84). Steinninn reyndist um 4,5 milljarða ára en hafði sennilega kastast frá Mars fyrir um 15 milljón árum og lenti loks á jörðinni fyrir 13.000 árum. Árið 1996 vakti steinninn heimsathygli þegar smásjármyndir af honum sýndu mynstur sem einna helst líktust steingerðum leifum nanóbaktería, en mikilvægt er að taka fram að menn greinir mjög á um þetta.

alh84001, loftsteinn frá mars, líf á mars
ALH84001 loftsteinninn frá Mars

Loftsteinar á Mars

Í janúar 2005 fann Marsjeppinn Opportunity loftstein á Meridianihásléttunni sem er á stærð við körfubolta. Jeppinn fann steininn fyrir slysni eftir að hann hafði verið sendur að hitaskildi geimfarsins, skömmu eftir komuna upp úr Endurance gígnum sem hann varði nokkrum mánuðum í að rannsaka. Þetta var þriðji loftsteinninn sem fannst á öðrum hnetti en jörðinni, en áður höfðu Apollo geimfarar fundið tvo á tunglinu. Steinninn er afar fallegur járn-nikkel loftsteinn.

Opportunity, Mars, loftsteinn
Hitaskjöldur Opportunity jeppans brotlenti skammt frá járn-nikkel loftsteini. Mynd: NASA

Tafla yfir loftsteina frá Mars

Nafn
Flokkur
Massi (kg)
Fannst árið
Shergotty
S-basalt (pýroxen-plagíóklas)
4,00
1865
Zagami
S-basalt
18,00
1962
EETA79001
S-basalt
7,90
1980
QUE94201
S-basalt
0,012
1995
ALHA77005
S-lherzolite (ólivín-pýroxen)
0,48
1978
LEW88516
S-lherzolite
0,013
1991
Y793605
S-lherzolite
0,018  1995
Nakhla
N-clinopyroxenite
10,00
1911
Lafayette
N-clinopyroxenite
0,80
1931
Gov. Valadares
N-clinopyroxenite
0,16  1958
Chassigny
C-dunite (ólivín)
4,00  1815
ALH84001
orthopyroxenite 1,90
1993
Dar al Gani 476
Dar al Gani 489
Dar al Gani 670
Dar al Gani 735
Dar al Gani 876
Dar al Gani 975
Dar al Gani 1037
S-basalt
2,02
2,15
0,59
1,62
0,006
0,028
4,01
1998
1997
1996-97
1998-99
1998
1999
1999 
Y980459
S-basalt
0,082
1998
Los Angeles 001
Los Angeles 002
S-basalt
0,45
0,25
1999
1999
Sayh al Uhaymir 005
Sayh al Uhaymir 008
Sayh al Uhaymir 051
Sayh al Uhaymir 094
Sayh al Uhaymir 060
Sayh al Uhaymir 090
Sayh al Uhaymir 120
Sayh al Uhaymir 150
Sayh al Uhaymir 125
Sayh al Uhaymir 130
Sayh al Uhaymir 131
S-basalt 1,34
8,58
0,44
0,23
0,042
0,094
0,075
0,108
0,031
0,278
0,17
1999
1999
2000
2001
2001
?
2002
2002
2003
2004
2004
Dhofar 019
S-basalt
1,06
2000
GRV 99027
S-lherzolite
0,010
2000
Dhofar 378
S-basalt
0,015
2000
NW Africa 480
NW Africa 1460
S-basalt
0,028
0,070
2000
2001
Y000593
Y000749
Y000802
N-clinopyroxenite 13,7
1,3
0,02
2000
2000
?
NW Africa 817
N-clinopyroxenite
0,104
2000
NW Africa 1669
S-basalt
0,036
2001
NW Africa 1950
S-lherzolite
0,797
2001
NW Africa 856
S-basalt
0,32
2001
NW Africa 1068
NW Africa 1110
NW Africa 1775
S-basalt
0,65
0,12
0,025
2001
2002
2002
NW Africa 998
N-clinopyroxenite
0,46
2001
NW Africa 1195
S-basalt
0,32
2002
NW Africa 2046
S-basalt
0,063
2003
MIL03346
N-clinopyroxenite 0,715
2003
YA1075
S-lherzolite
0,055  ?

Heimildir og ítarefni

  1. Mars Meteorites. NASA/JPL. Sótt 24.06.08.
  2. SNC Meteorites. Eric Weissteins world of Astronomy. Sótt 24.06.08.
  3. Mars Meteorites: In Depth Look. NASA/JPL. Sótt 24.06.08.

Hvernig vitna skal í þessa grein

  • Sævar Helgi Bragason (2010). Loftsteinar frá Mars. Stjörnufræðivefurinn. http://www.stjornuskodun.is/solkerfid/mars/loftsteinar-fra-mars (sótt: DAGSETNING).




Leita á vefnum


 

Fleygar setningar

- Stephen Hawking

„Við erum aðeins þróuð apategund, á lítilli reikistjörnu umhverfis harla venjulega sólstjörnu. En við skiljum alheiminn. Það gerir okkur sérstök.″

 

Vinir okkar

  • Hubble spacetelescope
  • Portal To The Universe
  • European Southern Observatory - ESO
  • Stjörnuskoðunarfélag Seltjarnarness
  • Vísindavefurinn
  • Sjónaukar.is



Póstlisti






Þetta vefsvæði byggir á Eplica