Athugaðu, opna í nýjum glugga. Prenta útSenda hlekk á þessa síðu til vinar

Facebook

Stjörnuskoðun í febrúar 2009

Hvað er áhugavert að sjá á himninum?

Efnisyfirlit

Stjörnumerkin og áhugaverð fyrirbæri á himninum

Reikistjörnurnar

Tunglið

Stjörnukort

Norðurljós

Annað markvert sem tengist stjörnufræði

Febrúar er einn besti mánuðurinn til stjörnuskoðunar. Fátt er betra en að njóta himinsins á heiðskíru og kyrrlátu vetrarkvöldi sem gefast yfirleitt nokkrum sinnum í febrúar. Fyrripart kvöld sjást stjörnumerkin í kringum Tvíburana og Óríon en nær miðnætti rís Ljónið upp á himininn og síðar Meyjan sem eru gósenlönd vetrarbrautaáhugamanna. 

Óríon og Tvíburnar: Risastjörnur, þokur og þyrpingar

Stjörnumerkið Óríon (einnig nefnt Risinn) er áberandi í suðurátt á kvöldin og auðþekkt á stjörnunum þremur í beltinu sem nefndar eru Fjósakonurnar. Nokkru fyrir neðan beltið hangir sverð risans sem virðist í fyrst samsett úr þremur stjörnum. Við nánari skoðun sést að í miðju sverðsins er þokumóða sem hefur væntanlega vakið athygli fjölmargra stjörnuskoðenda í heitum pottum á kyrru vetrarkvöldi.

Óríonþokan eða Sverðþokan er risavaxið stjörnumyndunarsvæði eins og sést á myndum frá Hubble-geimsjónaukanum. Sakleysisleg tæki áhugamanna duga ekki til þess að skoða nýmynduð sólkerfi en í handsjónauka og litlum stjörnusjónauka má sjá móta fyrir móðu og nokkrum stjörnum í hnapp í miðjunni. Þegar skilyrði eru hagstæð má jafnvel sjá græna slykju yfir þokunni og við talsverða stækkun í stjörnusjónauka sést að helstu stjörnurnar í þokunni raða sér upp kunnulegt mynstur úr rúmfræði sem gengur undir því frumlega nafni Trapisan.

Þótt Fjósakonurnar séu áberandi komast þær ekki í hálfkvist við Rígel og Betelgás sem eru meðal björtustu stjarna á himinhvelfingunni. Betelgás virðist appelsínugul og er ein af fáum stjörnum sem sýna annan lit en hvítan. Þar fer saman að hún er rauður ofurrisi og svo björt á himninum að hún nær að virkja litfrumur augans sem liggja yfirleitt í dvala í náttmyrkrinu. Þótt Rígel sé bjartari en Betelgás er hún hvít að lit og sker sig ekki úr meðal stjarnanna. Fjósakonurnar í belti Óríons benda niður á við í átt til Síríusar í stjörnumerkinu Stórahundi. Hún er bjartasta sólstjarnan á næturhimninum og en tindrar oft með ýmsum litbrigðum vegna þess að ljósið frá henni þarf að fara langa leið í gegnum lofthjúpinn [sjá svar á Vísindavef Háskóla Íslands. Síríus myndar svonefndan Vetrarþríhyrning með Betelgás í Óríon og stjörnunni Prókýon í stjörnumerkinu LitlaHundi.

Ef dregin er lína upp á við frá Fjósakonunum þá liggur hún í átt að stjörnuþyrpingunni Sjöstirninu í Nautsmerkinu. Þyrpingin er auðþekkt sem glitrandi ský og yfirleitt sér fólk a.m.k. sex stjörnur með berum augum sem raða sér upp í lítinn Karlsvagn. Í handsjónauka eða stjörnusjónauka koma strax í ljós tugir stjarna sem eru í þyrpingunni en í henni eru yfir þúsund stjörnur þótt stór hluti þeirra sjáist ekki í sjónpípum áhugamanna. Sjöstirnið er prýðilegur byrjunarreitur fyrir þá sem eru að stíga sín fyrstu spor í stjörnuskoðun með á þessum árstíma, hvort sem það er með berum augum eða sjóntækjum. Gaman er að geta þess hér að Sjöstirnið nefnist Subaru á japönsku enda birtast sex björtustu stjörnurnar í merki bifreiðaframleiðandans.

Nokkru neðan við Sjöstirnið er appelsínugul stjarnan sem nefnist Aldebaran. Hún er bjartasta stjarnan í Nautsmerkinu og líkt og Betelgás í Óríon er hún nægilega björt til þess að örva litfrumur augans. Nokkrar daufari stjörnur í kringum Aldebaran mynda tilheyra stjörnuþyrpingu sem nefnist Regnstirnið. Það er auðþekkt á því að björtustu stjörnurnar mynda V-laga mynstur. Þótt Aldebaran sé í sömu sjónlínu þá er hún miklu nær okkur en þyrpingin og ekki hluti af henni. Regnstirnið er nálægasta stjörnuþyrpingin við sólina okkar og nær yfir myndarlegt svæði á himninum. Gaman er að bera stærð Regnstirnisins á himninum saman við stærð Sjöstirnisins sem er þrisvar sinnum lengra í burtu.

Margt fleira er að sjá á þessum árstíma og má þar nefna aðalstjörnurnar í Tvíburunum, Kastor og Pollux sem eru hátt á himni. Það hefur oft gerst að stjörnuáhugamenn hafi ruglað þeim saman við stjörnurnar í Litlahundi, Prókýon og Gómeisu en það meira jafnfræði í ljósstyrk á milli Tvíburanna en hjá stjörnunum í Litlahundi. Í Tvíburamerkinu og Ökumanninum er að finna nokkrar þyrpingar úr Messier-skránni sem eru tilvaldar fyrir skoðun í stjörnusjónauka.

Sjá nánar: Hrúturinn, Nautið, Tvíburarnir, Krabbinn, Ljónið, Stóribjörn (Karlsvagninn), Kassíópeia

Vetrarbrautir og Satúrnus undir Karlsvagni

Svæðið í kringum Karlsvagninn er mjög áhugavert og sést vel á þessum árstíma. Á kvöldin rís stjarnan Arktúrus í Hjarðmanninum í austri en hún er á meðal björtustu stjarna á himinhvelfingunni. Í suðri blasa Tvíburarnir Kastor og Pollux við en vinstra megin við þau er Krabbinn sem er lítið og tiltölulega dauft stjörnumerki. Í honum er að finna stjörnuþyrpingu sem nefnist Jatan eða Býflugnabúið (M44) sem auðvelt er að finna með aðstoð stjörnukorta og stórglæsileg í öllum gerðum stjörnusjónauka.

Fyrir unnendur vetrarbrauta er vorið tvímælalaust besta árstíðin. Konungur dýranna, Ljónið, sýnir klærnar fyrir neðan Karlsvagninn og minnir höfuð Ljónsins á sigð eða spurningamerki sem hefur verið speglað. Eftir því sem líður á kvöldið kemur stærsta stjörnumerkið í dýrahringnum í ljós en það er Meyjan.

Reikistjarnan Satúrnus er í Ljóninu og rís upp á himininn þegar líða tekur á kvöldið. Hann er meðal björtustu stjarnanna á þessu svæði með birtustigið +0,6. Undir venjulegum kringumstæðum ættu hringarnir að sjást í litlum stjörnusjónauka en þar sem þeir sjást á rönd í september á þessu ári er erfitt að koma auga á þá í vor. Á næsta ári ættu hringarnir að sjást aftur.

Ljónið og Meyjan, ásamt stjörnumerkinu Bereníkuhaddi, geyma margar af þeim vetrarbrautum sem auðveldast er að skoða í meðalstórum stjörnusjónauka. Í Ljónsmerkinu er margrómaður vetrarbrautahópur sem nefnist Ljónsþrenningin og í Meyjunni er að finna miðju Meyjarþyrpingarinnar sem er nálægasta stóra vetrarbrautaþyrpingin. Hún geymir um tvö þúsund vetrarbrautir (sæmilegur fjöldi það!).

Stjörnumerkið Bereníkuhaddur er í miklu uppáhaldi hjá umsjónarmönnum Stjörnufræðivefsins. Það er helst að sjá á vorin en þar sem stjörnurnar í merkinu eru tiltölulega daufar nýtur það sín best utan þéttbýlisins. Flestar þeirra eru saman í stjörnuþyrpingu sem nefnist Haddþyrpingin og glitrar á næturhimninum eins og teppi skreytt perlum. Bereníkuhadd er að finna á svæðinu milli Arktúrusar í Hjarðmanninum, Ljónsins og Karlsvagnsins í Stórabirni. Þetta stjörnumerki eitt og sér ætti að vera næg ástæða til þess að gá til stjarna á vorin.

Sjá nánar: Nautið, Tvíburarnir, Krabbinn, Ljónið, Meyjan, Vogin, Stóribjörn (Karlsvagninn), Steingeitin, Vatnsberinn

Stjörnumerki sem alltaf sjást: Pólstjarnan og nágrenni

Stjörnumerkin í kringum Pólstjörnuna setjast ekki heldur eru alltaf á lofti (eru sögð vera pólhverf). Pólstjarnan er í stjörnumerkinu Litlabirni og staðsett beint yfir norðurpól jarðar. Hún var því leiðarstjarna sæfara fyrir tíð áttavitans. Pólstjarnan er kyrr á sínum stað á himninum en allar hinar stjörnurnar snúast einn hring umhverfis hana á hverjum sólarhring.

Tvö stjörnumynstur eru sérlega áberandi nálægt norðurpól himins: Karlsvagninn í Stórabirni og stjörnumerkið Kassíópeia. Karlsvagninn þekkja margir en útlit hans minnir á skaftpott eða leikfangavagn. Hann er ekki sérstakt stjörnumerki heldur svonefnt samstirni innan stjörnumerkisins Stórabjarnar. Auðvelt er að finna Pólstjörnuna út frá Karlsvagninum með því að draga línu í gegnum tvær fremstu stjörnurnar en línan endar á Pólstjörnunni. Ólíkt því sem mætti halda er Pólstjarnan ekki ein af björtustu stjörnum himins en er samt bjartasta stjarnan á svolitlu svæði umhverfis norðurpólinn. Í Karlsvagninum er fallegt tvíeyki vetrarbrauta sem ganga undir heitunum Bodesvetrarbrautin (M81) og Vindilsvetrarbrautin (M82). Hægt er að sjá þær í sama sjónsviði með því að nota litla stækkun í meðalstórum stjörnusjónauka.

Stjörnumerkið Kassíópeia er auðþekkt á himninum líkt og Karlsvagninn. Hún þekkist best á því að stjörnurnar raða sér upp í „W“. Ein stjarnan er aðeins daufari en hinar en mynstrið leynir sér ekki við nánari skoðun. Skammt frá Kassíópeiu er að finna tvær stjörnuþyrpingar sem saman nefnast Tvíklasinn (e. Double Cluster). Með talsverðri stækkun má í stjörnusjónauka greina margar bláar stjörnur en það er einkenni ungra þyrpingra eins og þessarra tveggja í Tvíklasanum sem eru aðeins um nokkurra milljón ára gamlar.

Eins og sjá má á kortinu til hliðar eru stjörnumerkin Karlsvagninn og Kassíópeia hvort sínum megin við Pólstjörnuna. Þar sem stjörnur himinsins snúast umhverfis hana þá er Karlsvagninn lágt á lofti þegar Kassíópeia er hátt á himni (og öfugt). Þessar pælingar leiða af sér spurninguna: Hvenær árs er Karlsvagninn lágt á lofti á kvöldin og hvenær sést hann best? Svarið við þessari spurningu verður ekki gefið upp hér en með því að fara út nokkrum sinnum yfir veturinn má fá tilfinningu fyrir því hvernig kvöldhimininn breytist innan ársins.

Ferðalag jarðar í kringum sólina er ástæða þess að hún flyst frá okkur séð á milli þrettán merkja dýrahringsins (stjörnurnar í merkjunum eru samt í órafjarlægð á bak við sólina). Stjörnumerkið sem geymir sólina sést augljóslega ekki því það er á lofti að degi til á sama tíma og sólin (snýr beint að daghlið jarðarinnar). Stjörnumerkin hinum megin í dýrahringnum (u.þ.b. sex mánuðum fyrr/síðar) eru beint yfir næturhliðinni og sjást því vel á himninum (með þeirri undantekningu að Sporðdrekinn og Bogmaðurinn eru svo sunnarlega að þeir sjást varla frá Íslandi).

Sjá nánar: Stóribjörn (Karlsvagninn), Kassíópeia, Harpan, Svanurinn

Reikistjörnurnar

Venus og Satúrnus eru áberandi á himninum í febrúar. Venus er í aðalhlutverki fyrri hluta kvölds en Satúrnus þegar nálgast miðnættið. Ítarlegar upplýsingar um reikistjörnurnar, næturhimininn, göngu sólar og tungls innan ársins má finna í Almanaki Háskóla Íslands sem ætti að vera skyldueign allra stjörnuáhugamanna!

  • Venus er hátt á himni í suðvestri eftir sólarlag og sest ekki fyrr en um fjórum tímum síðar. Hún er langbjörtust meðal stjarnanna með birtustig í kringum -4,8. Reyndar má einnig koma auga á Venus fyrir sólarlag en það er mjög sérstakt að sjá stjörnu að degi til án sjónauka! Í lok mánaðarins verður falleg samstaða Venusar og tunglsins eins og sjá má á myndinni hér að neðan.
  • Satúrnus er í Ljóninu og rís upp á himininn þegar líða tekur á kvöldið. Hann er meðal björtustu stjarnanna á þessu svæði með birtustigið +0,6. Undir venjulegum kringumstæðum ættu hringarnir að sjást í litlum stjörnusjónauka en þar sem þeir sjást á rönd í september á þessu ári er erfitt að koma auga á þá í vor. Á næsta ári ættu hringarnir að sjást aftur. [Kort af Satúrnusi í Ljónsmerkinu]
Ólíkt fastastjörnunum þá sjást reikistjörnurnar greinilega sem skífur í stjörnusjónauka á meðan fjarlægar sólstjörnur eru svo langt í burtu að þær sjást alltaf sem punktar nema í allra stærstu sjónaukum á jörðinni.
Samstaða Venusar og tunglins 27. febrúar 2009.

Tunglið

Tungl var fer vaxandi stærstan í byrjun mánaðarins uns það verður fullt þann 9. febrúar. Í kringum þennan dag rís tunglið í austri þetta kvöld um svipað leyti og sólin sest. Máninn virðist nefnilega óvenju stór við sjóndeildarhringinn, jafnvel þó hann sé alls ekkert stærri í raun og veru. Ástæðan er skynvilla og kallast þetta fyrirbæri einfaldlega tunglskynvillan. Tunglið verður nýtt þann 25. febrúar og sést þá ekki. Í lok mánaðarins sést Venus rétt hjá vaxandi tungli eins og sjá má á myndinni hér að ofan.

Besti tíminn til að skoða tunglið er þegar það er vaxandi eða minnkandi. Á þeim tíma er auðveldar að koma auga á fjöll og skugga í gígum á yfirborðinu því tunglið er þá ekki yfirgnæfandi bjart. Með handsjónauka er gott að læra stærstu kennileitin á yfirborðinu, svo sem stærstu gígana sem eru ljósleitir og slétturnar sem kallast höf og eru dökkleit.

Í gegnum stjörnusjónauka getur verið gott að nota tunglsíu til þess að draga úr birtu tunglsins og skerpa á smáatriðum á yfirborðinu.

Stjörnuhiminninn yfir Íslandi þessa stundina

Þetta er gagnvirkt stjörnukort sem uppfærist í hvert skipti sem þú heimsækir síðuna. Stjörnukortið byggir á forriti sem nefnist AstroViewer og er að finna í íslenskri útgáfu á samnefndri vefsíðu.

Á vefsíðunni er einnig hægt að fá upp stærra kort þar sem stilla má dagsetningu og tíma að vild.

Þetta er gagnvirkt stjörnukort sem uppfærist í hvert skipti sem þú heimsækir þessa síðu.

Sjást norðurljós í kvöld?

Ef rauðleitur norðurljósakragi er yfir Íslandi á þessari mynd ættu norðurljós að sjást í kvöld. Kortið sýnir núverandi útbreiðslu og staðsetningu norðurljósakragans og er byggt á nýjustu mælingum bandaríska POES-gervitunglsins. Eftir því sem kraginn er rauðleitari og breiðari, þeim mun öflugari norðurljóst ættu að sjást. Það eru rafhlaðnar agnir frá sólinni sem valda norðurljósum og er helst að sjá kraftmikil norðurljós þegar mikil virkni er á yfirborði sólar og margir sólblettir sýnilegir (sjá nánar um myndun sólar í svari á Vísindavef Háskóla Íslands).

Sjá nánar: Fréttir af sólinni og geimveðrinu

Annað markvert sem tengist stjörnufræði

Við minnum loks á Vísindaþáttinn, sem er á dagskrá alla þriðjudaga milli klukkan 17:00 og 18:00 á Útvarpi Sögu 99,4. Í hverjum þætti er farið yfir hvað sjá má himninum. Hér eru upptökur af þáttunum í vetur.

Heimildir:

  1. Þorsteinn Sæmundsson. 2008. Almanak fyrir Ísland 2009. Háskóli Íslands.
Facebook