Hve dimmur er næturhiminninn?

Við heyrum reglulega sögur af fólki sem hefur ferðast út fyrir bæinn að vetrarlagi og segist „aldrei hafa séð fleiri stjörnur á ævinni“. Við vonum að sem flestir lesendur vefsins kannist við þessa dásamlegu tilfinningu að sjá ótal daufar stjörnur birtast á næturhimninum þar sem borgarljósin trufla ekki.

Hægt er að nota tvær fremstu stjörnurnar í Karlsvagninum (sem er hluti af Stórabirni og er blár á myndinni) til þess að finna Pólstjörnuna efst í rófu Litlabjarnar. Stjörnur Litlabjarnar mynda mynstur sem er svipað og Karlsvagninn í útliti. Það er samt minna um sig og daufara á himninum.

Hve margar stjörnur sjást á himninum við góð skilyrði?

Það er hægt að svara þessari spurningu nokkurn veginn rétt án þess að telja allar stjörnurnar ef við notfærum okkur birtustigskvarðann. Stjarna er með lægra birtustig eftir því sem hún er bjartari. Síríus er bjartasta sólstjarnan á næturhimninum og er með lægsta birtustigið af fastastjörnunum: -1,5.

Skoðum nú ímyndað tilfelli: Þær 44 stjörnur sem eru bjartastar á næturhimninum eru allar með lægra birtustig en +2. Stjarnan Kastor í stjörnumerkinu Tvíburunum er meðal daufustu stjarnanna í þessum hópi og er hún með birtustig í kringum +2. Ef athugandi er staddur á upplýstu svæði og Kastor er daufasta stjarnan sem hann sér þá ætti hann að geta séð í kringum 20 stjörnur við þessi afar slæmu skilyrði (jörðin skyggir á þann helming stjarnanna sem er fyrir neðan sjóndeildarhring!). Einnig er hægt að segja að við þessar aðstæður séu birtumörk himinsins við birtustigið +2.

Eftirfarandi tafla sýnir hve margar stjörnur eru bjartari en stjarna af tilteknu birtustigi (og þar af leiðandi hve margar stjörnur eru með lægra birtustig). Til þess að áætla fjöldann þarf samt að deila með tveimur á sama hátt og í dæminu með Kastor hér að ofan.

* Stjörnur sjást mun verr nálægt sjóndeildarhring vegna deyfingar í lofthjúpnum og því sjást svolítið færri stjörnur en gefið er upp í töflunni. Einnig er rétt að hafa í huga að stjörnurnar eru ekki jafndreifðar yfir himininn og því getur skipt máli hvaða stjörnumerki sjást á lofti. Þessi tala er því einungis sæmileg nálgun á réttri tölu.

Litlibjörn gefur vísbendingu um aðstæður til stjörnuskoðunar

Við góðar aðstæður sést að stjörnurnar í Litlabirni mynda mynstur svipað Karlsvagninum enda hefur hann stundum verið nefndur Kvenvagninn.

Margir kunna að finna Pólstjörnuna sem er aftast í rófu Litlabjarnar með því að fylgja línu upp af fremstu stjörnunum í Karlsvagninum, Dubhe og Merak. Hins vegar eru aðstæður oft það slæmar vegna lýsingar í þéttbýli að aðeins tvær fremstu stjörnurnar í „vagni“ Litlabjarnar eru sjáanlegar. Þar sem aðstæður eru betri sjást tvær daufari stjörnurnar í vagninum. Mismunandi birtustig stjarnanna gefur hugmynd um birtumörk himinsins á hverjum stað og þar með hve margar stjörnur eru sjáanlegar á næturhimninum.

Til þess að prófið sé nothæfur mælikvarði á aðstæður til stjörnuskoðunar verður að leyfa augunum að aðlagast náttmyrkrinu í u.þ.b. 30 mínútur.

Grískir einkennisbókstafir stjarnanna fjögurra sem mynda „vagninn“ í Litlabirni.

Eins og sést í töflunni er björtustu stjörnunum í hverju einasta stjörnumerki úthlutað grískum bókstaf. Þær allra björtustu bera einnig sérstök heiti.

* Stjörnur sjást mun verr nálægt sjóndeildarhring vegna deyfingar í lofthjúpnum og því sjást svolítið færri stjörnur en gefið er upp í töflunni. Einnig er rétt að hafa í huga að stjörnurnar eru ekki jafndreifðar yfir himininn og því getur skipt máli hvaða stjörnumerki sjást á lofti. Þessi tala er því einungis sæmileg nálgun á réttri tölu.

Hér er síðan grein um stjörnutalningu sem er með kort af svæðinu í kringum Stórabjörn og Litlabjörn.

Heimildir

1. Magnitude - Scienta Astrophysical Organization. Skoðað 12. mars 2007.
2. Wikipedia: List of brightest stars. Skoðað 12. mars 2007.