Stjörnuskoðun
Hvað get ég skoðað?

Hvað get ég skoðað með Galíleósjónaukanum?

  • tunglið, Galíleósjónaukinn
    Tunglið í gegnum Galíleósjónaukann. Mynd: Andreas O. Jaunsen

Hægt er að skoða fjölmörg fyrirbæri með Galíleósjónaukanum, t.d. tunglið, Venus, Júpíter, Satúrnus og djúpfyrirbæri. Galíleósjónaukinn er hannaður með einfaldleikann í huga. Fókusinn eini hreyfanlegi hluti sjónaukans.

Stjörnuskoðun með sjónaukanum verður miklu ánægjulegri ef þú ert með eftirfarandi grundvallaratriði á hreinu:

  • Prófaðu sjónaukann í dagsbirtu – Besta leiðin til að læra á sjónaukann er að nota hann í dagsbirtu. Í myrkri er erfitt að sjá hvað maður er að gera. Þess vegna er skynsamlegt að prófa sjónaukann innan- eða utandyra þegar bjart er. 


  • Æfðu þig að fókusstilla – Mjög einfalt er að stilla fókusinn á sjónaukanum. Það er gert með því að toga augnglerjapípuna í og út úr sjónpípunni. Passaðu þig á að toga rólega í pípuna. 

Ef það sem þú ert að skoða er of nálægt, t.d. bekkjarfélagi þinn, er ekkert skrítið að sjónaukinn nái ekki fókus. Hann er ekki hannaður til að skoða nefið á bekkjarbróður þínum heldur fjarlæg fyrirbæri eins og reikistjörnur. Til þess að prófa þig áfram skaltu miða á einhvern hlut sem er langt í burtu með miðaranum efst á sjónpípunni.

 Í stjörnuskoðun skaltu stilla fókusinn mjúklega. Ef þú hreyfir hann of hratt til er líklegt að fókusinn missi marks. Sjónaukinn er rétt fókusstilltur þegar sjónaukinn sýnir skarpa mynd af tunglinu og stjörnurnar litlir og skarpir ljóspunktar. 


  • Skipulegðu stjörnuskoðunina – Gott er að ákveða áður en maður fer út hvaða fyrirbæri ætlunin er að skoða. Ef tunglið er fullt eða því sem næst er erfitt að skoða dauf djúpfyrirbæri en sé það nýtt eða allt að hálft er það mun auðveldara. 

Á Stjörnufræðivefnum má nálgast stjörnukort til útprentunar sem sýnir himininn þann mánuðinn. 


  • Notaðu minnstu stækkun – Galíleósjónaukinn gefur 25x stækkun en hægt er að tvöfalda hana með Barlow-linsunni sem fylgdi sjónaukanum. Eins og þú sérð er sjónsviðið stærra þegar stækkunin er lítil svo auðveldara er að finna fyrirbærin. Ef þú tvöfaldar stækkunina, helmingar þú líka sjónsviðið. Mundu að nota alltaf minnstu stækkun fyrst, þegar þú leitar að fyrirbærinu. Þegar fyrirbærið er fundið er óhætt að tvöfalda stækkunina, ef þú vilt. Ef þú rekur þig óvart í sjónaukann getur verið að þú þurfir að finna fyrirbærið aftur með minnstu stækkun.


  • Vertu þolinmóð(ur) – Það tekur oftast nokkrar mínútur að finna dauf og fjarlæg fyrirbæri sem eru auk þess oft agnarsmá á himinhvolfinu. Auðveldast og skemmtilegast er að skoða björt og áberandi fyrirbæri sem eru hátt á himni. Mjög hjálpar að styðjast við stjörnuskort mánaðarins af Stjörnufræðivefnum.

Hvað get ég skoðað með Galíleósjónaukanum?

Þú getur skoðað fjölmörg falleg og fróðleg fyrirbæri með Galíleósjónaukanum. Hæst ber að nefna gígótt yfirborð tunglsins, kvartilaskipti Venusar, Galíleótungl Júpíters og jafnvel hringa Satúrnusar. Utan sólkerfisins er Sjöstirnið í Nautinu, Sverðþokan í Óríon og vetrarbrautin Andrómeda öll í seilingarfjarlægð.

Í hverjum vetrarmánuði útbýr Stjörnufræðivefurinn kort af himinhvelfingunni sem sýnir stöðu reikistjarnanna á himninum og hvaða stjörnumerki eru á lofti. Þetta er allt hægt að finna undir Stjörnuskoðun í kvöld.

Tunglið

tunglið, Galíleósjónaukinn
Tunglið séð í gegnum Galíleósjónaukann. Með sjónauka sjást gígarnir á tunglinu.

Tunglið er eitt skemmtilegasta fyrirbærið sem hægt er að skoða með sjónauka á næturhimninum. Það er stórt og bjart og auðfundið. Á því er fjölbreytt landslag gíga, hafa og fjalla sem sjást vel með Galíleósjónaukanum.

Margir halda að best sé að skoða tunglið þegar það er fullt. Það er ekki rétt. Hvers vegna? Prófaðu að finna það út sjálf(ur) með því að skoða tunglið handsjónauka eða stjörnusjónauka þegar það er hálft og svo aftur þegar það er fullt.

Kvartilaskipti

Ef þú fylgist með tunglinu á himninum yfir einn mánuð sérðu það vaxa og dvína. Einn daginn er það hálft en nokkrum dögum síðar nánast fullt. Stundum sést lítill hluti af því og stundum sést tunglið hreinlega ekki. Þessar breytingar ásýnd tunglsins nefnast kvartilaskipti. Sumir halda að tunglið vaxi og dvíni vegna þess að skuggi jarðar falli á tunglið. Það er ekki rétt. Tunglið vex og dvínar vegna þess að það hringsólar um jörðina og mismunandi hlutar þess eru upplýstir á mismunandi tímum. Þetta er best útskýrt með einfaldri tilraun.

Þegar tunglið er í sömu sjónlínu og sólin – milli jarðar og sólar – er sagt að tunglið sé nýtt. Þá sést tunglið ekki á himninum, eins og sjá má í tilrauninni okkar. Þegar tunglið færist smám saman frá sólinni sýnist það vaxa því stærri hluti þess er upplýstur frá jörðu séð. Tunglið er þá vinstra meginn við sólina. Þegar jörðin er milli tungls og sólar er tunglið fullt. Eftir það nálgast tunglið sólina aftur og fer minnkandi.

Ef ástæða kvartilaskiptanna væri skuggi jarðar, þá hlýtur tunglið að hafa átt að hverfa þegar jörðin var milli þess og sólar. Það gerist reyndar stundum, að tunglið gangi inn í skugga jarðar. Þá sjáum við um skamma stund tunglmyrkva.

Heppilegasti tíminn til að skoða tunglið er milli þess sem það er fullt. Þegar svo ber undir eru skuggaskilin – mörk dags og nætur – það svæði sem skemmtilegast er að skoða. Meðfram skuggaskilunum er auðveldast að greina smáatriði í landslaginu. Fjöll, gígar og dalir verða sérstaklega tilkomumikil vegna þess að sólin er lágt á lofti á þessum stað á tunglinu og varpar þess vegna löngum skuggum. Lengra frá skuggaskilunum er erfiðara að sjá smáatriði því skuggar eru fáir og dagsbirtan afmáir smáatriði. Þú þekkir þetta sjálf(ur) hér á jörðinni. Á morgnana og síðdegis er sólin lágt á lofti og þú varpar löngum skugga. En á hádegi er sólin hátt á lofti og skugginn þinn miklu styttri.

Gígar, höf og efnisskvettur

Gígar einkenna yfirborð tunglsins. Sumir eru risavaxnir, aðrir miklu smærri. Stærsti gígurinn á tunglinu er við suðurpólinn og nefnist Suðurpóls Aitken. Hann er mun stærri en Ísland og dýpri en dýpsti hafsbotn á jörðinni. Aðrir gígar eru talsvert minni, sumir á stærð við Vatnajökul, aðrir á stærð við Reykjavík og enn fleiri á stærð við mig og þig.

Annað sem einkennir líka yfirborð tunglsins eru dökku svæðin sem nefnd eru höf (augun og munnurinn í karlinum í tunglinu). Höfin eru risavaxnar loftsteinadældir á kafi í ævafornum hraunbreiðum. Ef þú skoðar kort af tunglinu sérðu líka að það eru færri gígar í höfunum.

Gígarnir á tunglinu urðu til þegar loftsteinar rákust á yfirborðið. Á tunglinu eru nánast engin veðrunarferli – enginn lofthjúpur, enginn vindur, engin rigning, engin eldgos, enginn sjór – til að eyða gígunum. Gígarnir geta því enst í milljarða ára.

Í gegnum sjónauka sést að frá sumum gígum geisla ljósleitar rákir. Þetta eru efnisskvettur. Efnisskvetturnar urðu til úr því efni sem skvettist burt þegar gígurinn myndaðist. Þessar skvettur dofna með tímanum. Bjartar efnisskvettur benda því til þess að gígur sé tiltölulega ungur. Skvetturnar sjást best þegar tunglið er fullt.

Venus

Venus er alltaf bjartari en björtustu stjörnur himinsins þegar hún sést á himninum. Aðeins sólin og tunglið eru bjartari. Raunar er Venus svo björt að hægt er að koma auga á hana um hábjartan dag, ef þú veist hvert á að horfa.

Stundum er Venus morgunstjarna og stundum kvöldstjarna. Hvers vegna? Venus er nær sólu en jörðin. Þegar Venus er austan megin við sólina – vinstra megin við sólu séð á himninum – er hún áberandi í vestri yfir sjóndeildarhringnum skömmu eftir að sólin sest. Þá er sagt að Venus sé kvöldstjarna. Ef Venus er vestan megin við sólina – hægra megin við sólu séð á himninum – skín hún jafnan skært skömmu fyrir sólarupprás.

Þú getur skoðað kvartilaskipti Venusar með Galíleósjónaukanum.

Júpíter

Júpíter hefur mest upp á að bjóða fyrir áhugastjörnuskoðara af reikistjörnunum. Með hefðbundnum handsjónauka sjást Galíleótunglin fjögur og ekki þarf nema 25-50x stækkun til að sjá eitt eða tvö skýjabelti. Með stærri sjónauka og meiri stækkun koma milli fimm til tíu eða jafnvel fimmtán önnur belti í ljós, auk rauða blettsins (eða „skarðsins“ þar sem hann er) og fleiri smáatriði.

Satúrnus

Satúrnus er af mörgum álitin fallegasta reikistjarnan. Hringarnir sjást í litlum sjónaukum með 25-50x stækkun. Stærri sjónauka og meiri stækkun þarf þó til til að skynja „dýptina“ í þeim. Sé sæmilega stór sjónauki notaður, virkar Satúrnus þrívíðari en nokkur önnur reikistjarna.

Utan sólkerfisins

Sjöstirnið

Sjöstirnið er sérstaklega falleg stjörnuþyrping sem nýtur sín vel í Galíleósjónaukanum. Með honum sérðu þyrpinguna í heild sinni, ef þú notar minnstu stækkun. Sjöstirnið sést vel með berum augum og lítur út eins og lítil innkaupakerra. Sumir rugla því meira að segja saman við Litlabjörn.

Sverðþokan í Óríon

Sverðþokan í Óríon er meðal fegurstu fyrirbæra sem stjörnuáhugafólk getur skoðað með litlum stjörnusjónaukum. Þokan sést með berum augum í sverði Óríons, undir beltinu eða fjósakonunum, svo auðvelt er að staðsetja hana. Við litla stækkun (20-30x) blasir lögun þokunar við í stjörnusjónaukanum. Prófaðu að auka stækkunina, t.d. upp í 50x til 100x, og þá sérðu trapisuna í miðju þokunnar.

Sverðþokan er ein fárra stjörnuþoka sem sýna lit. Við litla stækkun sést að þokan er grágræn eða fölgræn á litinn. Súrefnissameindirnar í skýinu eiga sök á græna litnum, en það er einmitt sá litur sem augu okkar greina best.

Andrómeduvetrarbrautin



 

Fleygar setningar

- Mark Twain

Það er göfugt að kenna sjálfum sér, en enn göfugra að kenna öðrum - og minni fyrirhöfn.

 

Vinir okkar

  • Hugsmiðjan
  • Sjónaukar.is
  • Portal To The Universe
  • Stjörnuskoðunarfélag Seltjarnarness
  • Vísindavefurinn
  • Hubble spacetelescope
  • European Southern Observatory - ESO



Póstlisti




Þetta vefsvæði byggir á Eplica