Stjörnuskoðun
Stjörnumerkin

Stjörnumerkin

  • stjörnumerkin, Óríon, stjörnumerki
    Stjörnumerkið Óríon.

Allri himinhvelfingunni er skipt í 88 hluta sem við nefnum stjörnumerki. Hvert stjörnumerki er myndað af litlum hópi stjarna sem, frá jörðu séð, sýnast tiltölulega nálægt hver annarri. Stjörnurnar í merkjunum tengjast yfirleitt ekkert innbyrðis enda er fjarlægðin milli stjarnanna og einnig til þeirra mjög mismunandi.

Útlit merkjanna ræðst af hreyfingum stjarnanna sem þau mynda. Þessar stjörnur eru allar svo fjarlægar að hreyfing þeirra frá ári til árs er agnarlítil og sést yfirleitt ekki með berum augum og því köllum þær fastastjörnur. Á milljón árum getur hreyfing stjarnanna þó verið umtalsverð og ef við skoðum til dæmis hvernig Ljónsmerkið á eftir að líta út eftir milljón ár, sjáum við að Ljónið afmyndast. Merkið sem þá verður til minnir ef til vill heldur á útvarpssjónauka, sem verða þá væntanlega löngu úreltir. Þá verður hins vegar gaman að sjá hvernig stjörnuspekin metur persónuleika þess sem fæðist í útvarpssjónaukamerkinu!

Eins og áður segir er fjarlægðin milli stjarnanna í hverju merki mjög mismunandi. Ef við ferðumst nokkur hundruð eða þúsund ljósár út í geiminn og horfum á stjörnumerkið frá hlið, sjáum við allt aðra mynd af því en frá jörðu. Þá kemur í ljós að allar myndirnar á himninum eru tilviljanakenndar og því engin möguleiki á því að merkin geti haft áhrif á líf okkar. Þegar við tölum um að stjörnuþoka eða vetrarbraut sé í ákveðnu merki, til dæmis Andrómeduvetrarbrautin, er í raun átt við að hún sé fyrir aftan merkið frá jörðu séð.

Stjörnumerki himinsins eru ekki raunveruleg, en ímynduðu verurnar á himninum eiga líklega rætur að rekja til bænda og stjörnufræðinga sem höfðu hagnýt gildi fyrir merkin. Megintilgangur merkjanna var að segja hvaða stjörnur voru hvar á hverjum tíma. Bændur til forna notuðu merkin til þess að vita hvenær skyldi sá og hvenær taka ætti afraksturinn upp, því sum merki sjást aðeins á sérstökum tíma ársins. Til þess að aðstoða sig við að muna merkin var gott að búa til persónur sem þau minntu ef til vill á.

Stjörnumerki Ptólmæosar

Kládíus Ptólmæos, stjörnumerki
Sýn listamanns á fjölfræðingnum Kládíusi Ptólmæosi.

Þau merki sem við þekkjum í dag eru byggð á hópi 48 grískra persóna sem Kládíus Ptólmæos frá Alexandríu skráði í rit sitt Almagest um 150 e.Kr. Önnur menningarsamfélög höfðu sín merki eins og Forn-Egyptar og Kínverjar en Egyptar teiknuðu upp óvenjulegri merki á borð við kött og flóðhest svo dæmi séu tekin.

Rit Ptólmæosar inniheldur mikilvægustu stjörnumerkin sem sáust frá breiddargráðu Alexandríu, þar sem nú er Kaíró höfuðborg Egyptalands. Á meðal þeirra eru nokkur merki sem margir þekkja ef til vill, eins og til dæmis birnirnir tveir, Svanurinn, Herkúles, Vatnaskrímslið og Vatnsberinn ásamt merkjum dýrahringsins. Í riti hans er einnig að finna nokkur smærri, óskýrari merki á borð við Folann og Örina.

Sagt hefur verið að himininn sé eins og goðfræðileg myndabók. Á himninum er nefnilega að finna persónur úr mörgum frægum goðsögum, til dæmis flestar persónurnar úr sögunum af Perseifi – þar á meðal sjávarskrímsli eitt sem þó er betur þekkt í dag sem meinlaus hvalur. Á himninum er líka að finna veiðimanninn mikla Óríon sem sest niður fyrir sjóndeildarhringinn og mundar kylfu sína í átt til Nautsins. Þegar Óríon sest, rís drápsvera hans Sporðdrekinn og beinir eiturodda sínum að honum; Herkúles liggur í norðri ásamt fórnarlambi sínu Ljóninu.

Önnur stjörnumerki

Stjörnumerki Ptólmæosar þöktu þó ekki allan himininn og milli þeirra voru skörð sem óhjákvæmilega varð að fylla. Menn bættu þá við nýjum merkjum, stundum með því að breyta upprunalegu mörkunum. Á síðustu árum 16. aldar bjuggu tveir hollenskir sæfarar, Pieter Drikszoon Keyser (1540-96) og Fredrick de Houtman (1571-1627), til tólf ný stjörnumerki á suðurhimininn, þar sem grísku stjörnufræðingarnir sáu ekki til. Hollenski kortagerðamaðurinn Petrus Plancius (1552-1622) bætti þremur merkjum við þau sem Grikkir þekktu og aðskildi hann stjörnurnar í Suðurkrossinum og Mannfáknum. Enn síðar varð að skipta suðurhimninum í fleiri merki og sum heitin bera óneitanlega keim af nútímanum; þar er til dæmis að finna Sjónaukann, Smásjána og Loftdæluna. Á miðri 18. öld kláruðu menn svo að kortleggja suðurhimininn þegar franski stjörnufræðingurinn Nicolas de Lacaille (1713-63) bjó til fjórtán ný merki og skipti Argó Navis í þrjú merki; Kjölinn, Skutinn og Seglið en upprunalega merkið þótti ekki skynsamlegt.

Hinn merki þýski stjörnufræðingur Jóhannes Hevelíus (1611-87) lauk svo við að kortleggja norðurhimininn - eins og við þekkjum hann í dag - árið 1687. Hevelíus kynnti nokkrar nýjar myndir en af þeim þekkjast sjö enn í dag. Mörk Alþjóðasambands stjarnfræðinga voru svo samþykkt árið 1930 með örlitlum tilbreytingum.

Í gegnum aldirnar hefur oft verið stungið upp á breytingum á stjörnumerkjunum. Árið 1688 stakk til að mynda maður að nafni Erhard Weigel upp á því að stjörnumerkjunum skyldi breytt. Þau áttu að tákna skjaldarmerki hvers lands í Evrópu til heiðurs konungsfjölskyldunum. Þannig átti til dæmis Ljón og Einhyrningur að tákna England. Stjörnumerkin væru þá miklu flóknari en þau eru nú og sem betur fer var hlaupið frá þessari slæmu hugmynd.

Pólhverf stjörnumerki

Af stjörnumerkjunum 88 sjást 53 merki að öllu leyti eða að hluta frá Íslandi. Nokkur merkjanna eru pólhverf frá Íslandi séð, eins og Stóribjörn, Kassíópeia og fleiri, en með því er átt við að þau rísa hvorki né setjast á himinhvelfingunni frá okkur séð, heldur hringsóla um himinpólinn.

Þeir sem hafa varið stundarkorni í stjörnuskoðun utandyra hafa margir tekið eftir því að stjörnumerkin virðast færast. Ef við gætum fylgst með næturhimninum í heilan sólarhring sæjum við himinhvelfinguna snúast einn hring um Pólstjörnuna. Að sjálfsögðu er það ekki himininn sem snýst heldur snýst jörðin einn hring um sjálfa sig á hverjum sólarhring.

Snúningur jarðar um sólu hefur einnig áhrif. Okkur virðist sem sólin flakki á milli stjörnumerkja dýrahringsins en í raun er það jörðin sem snýst heilan hring umhverfis sólina á einu ári. Á hringferðinni sjást síðan ólík mynstur stjarna á bak við sólina (stjörnumerki dýrahringsins). Ferðalag jarðarinnar umhverfis sólina veldur því einnig að stjörnumerkin eru alltaf á nýjum stað á himninum eftir því sem líður á veturinn. Til að mynda rís Óríon upp á himininn síðla nætur á haustin en sést strax eftir að myrkur skellur á í febrúar og mars.

Listi yfir stjörnumerkin

Íslenskt heiti
Latneskt heiti
Eignarfall á latínu
Sést frá Íslandi
Áhugaverð fyrirbæri
Altarið
Ara
Arae
Nei

Andrómeda
Andromeda
Andromedae

M31, M32, M110
Áttavitinn
Pyxis
Pyxidis
Að hluta

Áttungurinn
Octans
Octanis
Nei

Bereníkuhaddur
Coma Berenices
Comae Berenices

M53, M64, M85, M88, M91, M98, M99, M100, NGC 4565
Bikarinn
Crater
Crateris
Að hluta

Bogmaðurinn
Sagittarius
Sagittarii
Að hluta
M8, M17, M18, M20, M21, M22, M23, M24, M25, M28, M54, M55, M69, M70, M75
Borðið
Mensa
Mensae
Nei
Stóra-Magellanskýið (að hluta)
Drekinn
Draco
Draconis

M102, NGC 6543
Dúfan
Columba
Columbae
Nei
 
Dælan
Antila
Antilae
Nei
 
Eðlan
Lacerta
Lacertae

 
Einhyrningurinn
Monoceros
Monocerotis

M50, Rósettuþokan
Fiskarnir
Pisces
Piscium

M74
Fljótið
Eridanus
Eridani
Nei

Flugan
Musca
Muscae
Nei
 
Flugfiskurinn
Volans
Volanis
Nei
 
Folinn
Equuleus
Equulei

 
Fönix
Phoenix
Phoenicis
Nei
 
Gaupan
Lynx
Lyncis

 
Gírafinn
Camelopardalis
Camelopardalis

NGC 2403
Harpan
Lyra
Lyrae

M56, M57
Hegrinn
Grus
Gruis
Nei

Herkúles
Hercules
Herculis

M13, M92
Hérinn
Lepus
Lepors
Að hluta
M79
Hjarðmaðurinn
Boötes
Boötis


Hornmátið
Norma
Normae
Nei
 
Hrafninn
Corvus
Corvi
Að hluta
NGC 4038/4039
Hringfarinn
Circinus
Circini
Nei
 
Hrúturinn
Aries
Arietis

 
Hvalurinn
Cetus
Ceti
Að hluta
M77
Höfrungurinn
Delphinus
Delphini


Höggormurinn
Serpens
Serpentis
Að hluta
M5, M16
Indíáninn
Indus
Indi
Nei
 
Kamelljónið
Chamaeleon
Chamaeleontis
Nei
 
Kassíópeia
Cassiopeia
Cassiopeiae
Nei
M52, M103
Kjölurinn
Carina
Carinae

Eta Carinae, Kjalarþokan, NGC 3523
Klukkan
Horologium
Horologii
Nei

Krabinn
Cancer
Cancri

M44, M67
Lagarormurinn
Hydrus
Hydri
Nei

Litlibjörn
Ursa Minor
Ursa Minoris


Litlaljón
Leo Minor
Leonis Minoris


Litlihundur
Canis Minor
Canis Minoris


Litlirefur
Vulpecula
Vulpeculae

M27, Herðatréð
Ljónið
Leo
Leonis

M65, M66, M95, M96, M105, NGC 3628
Mannfákurinn
Centaurus
Centauri
Nei
Omega Centauri, Centaurus A
Málarinn
Pictor
Pictoris
Nei

Meitillinn
Caelum
Caeli
Nei
 
Meyjan
Virgo
Virginis
Að hluta
M49, M58, M59, M60, M61, M80, M84, M86, M87, M89, M104
Myndhöggvarinn
Sculptor
Sculptoris
Nei
NGC 55
Naðurvaldi
Ophiuchus
Ophiuchi
Að hluta
M9, M10, M12, M14, M19, M62, M107
Nautið
Tauris
Tauri

M1, M45 (Sjöstirnið)
Netið
Reticulum
Reticuli
Nei
 
Norðurkórónan
Corona Borealis
Coronae Borealis

 
Ofninn
Fornax
Fornacis
Nei
NGC 1416, Fornax-þyrpingin
Óríon
Orion
Orionis

M42, M43, M78, Riddaraþokan
Paradísarfuglinn
Apus
Apodi
Nei
 
Páfuglinn
Pavo
Pavonis
Nei

Pegasus
Pegasus
Pegasi

M15, NGC 7742
Perseus
Perseus
Persei

M34, M76, NGC 869, NGC 884
Sefeus
Cepheus
Cephei

 
Seglið
Vela
Velorum
Nei
 
Sextanturinn
Sextans
Sextanis

 
Sjónaukinn
Telescopium
Telescopii
Nei
 
Skuturinn
Puppis
Puppis
Nei
M46, M47, M93
Skjöldurinn
Scutum
Scuti

M11, M26
Smásjáin
Microscopium
Microscopii
Nei

Sporðdrekinn
Scorpius
Scorpii
Að hluta
M4, M6, M7, M80
Steingeitin
Capricornus
Capricorni
Að hluta
M30
Stóribjörn
Ursa Major
Ursa Majori

M40, M81, M82, M97, M101, M108, M109
Stórihundur
Canis Major
Canis Majoris
Að hluta
M41, VY Canis Majoris
Suðurfiskurinn
Piscis Austrinus
Piscis Austrini
Nei
Fomalhaut
Suðurkórónan
Corona Australis
Coronae Australis
Nei

Suðurkrossinn
Crux
Crucis
Nei
Kolapokinn, NGC 4755 (Skartgripaskrínið)
Suðurþríhyrningurinn
Triangulum Australe
Trianguli Australis
Nei

Svanurinn
Cygnus
Cygni

Slörþokan, Norður-Ameríkuþokan
Sverðfiskurinn
Dorado
Doradus
Nei
Stóra-Magellanskýið, Tarantúluþokan
Túkaninn/Piparfuglinn
Tucana
Tucanae
Nei
Litla-Magellanskýið, 47 Tucanae
Tvíburarnir
Gemini
Geminorum

M35, NGC 2158, NGC 2392 (Eskimóaþokan)
Úlfurinn
Lupus
Lupi
Nei
Stóra-Magellanskýið
Vatnaskrímslið
Hydra
Hydrae
Að hluta
M48, M68, M83
Vatnsberinn
Aquarius
Aquarii
Að hluta
M2, M72, M73, NGC 7009, NGC 7293
Veiðihundarnir
Canes Venatici
Canum Venaticorum

M3, M51, M63, M93, M106
Vogin
Libra
Librae
Að hluta

Þríhyrningurinn
Triangulum
Trianguli

M33
Ökumaðurinn
Auriga
Aurigae

M36, M37, M38
Örin
Sagitta
Sagittae

M72
Örninn
Aquila
Aquilae

NGC 6751

Að læra á stjörnuhimininn

Það tekur áhugamenn mjög mislangan tíma að átta sig á næturhimninum, hvernig hann hreyfist og hvar á að leita að áhugaverðum fyrirbærum til skoðunar. Til þess að læra að þekkja stjörnumerkin getur verið gott að fara að heiman án sjónauka (nema e.t.v. handsjónauka) og finna sér góðan stað þar sem truflun vegna götuljósa er í lágmarki. Stjörnukort, vasaljós (helst með rauðu ljósi til þess að skemma sem minnst aðlögun augnanna að náttmyrkrinu), hlý föt og heitt kakó er allt sem þarf að hafa með í farteskinu þegar haldið er á vit stjörnumerkjanna. Þessi grein er hugsuð sem hjálpargagn fyrir stjörnuáhugamenn sem vilja læra að þekkja stjörnumerkin. Það er þó ekki svo að maður læri að þekkja öll merkin á einu kvöldi (frá Íslandi sjást yfir 50 stjörnumerki!) heldur er gott að miða við að læra eitt stjörnumerki á kvöldi og rifja í leiðinni upp kunnuleg stjörnumerki sem sjást á himninum. Áður en langt um líður er staðsetning tíu til tuttugu stjörnumerkja komin á hreint og þá er auðveldara að finna ný stjörnumerki og fyrirbæri út frá þeim sem komin eru á hreint í kollinum.

Til þess að hægt sé að læra stjörnumerkin er nauðsynlegt að verða sér úti um stjörnukort eða hringskífu með stjörnumerkjunum. Í Íslenskum stjörnuatlasi eru kort sem sýna stjörnumerkin sem sjást frá Íslandi og bókinni fylgir einnig hringskífa sem miðast við Ísland og er hentugt að taka með sér í stjörnuskoðun. Stjörnukort er að finna í sumum landabréfabókum sem gefnar hafa verið út fyrir grunnskóla og við á Stjörnufræðivefnum gefum út nýtt stjörnukort í prentvænni útgáfu í hverjum mánuði. Ennfremur mælum við með Starry Night hugbúnaðinum fyrir þá sem vilja læra merkin og geta prentað út eigin stjörnukort.

Heimildir:

  1. Kaler, James. 2002. The Ever-Changing Sky: A Guide to the Celestial Sphere. Cambridge University Press, Massachusetts.
  2. Sagan, Carl. 1980. Cosmos. Random House, New York.
  3. Snævarr Guðmundsson. 2004. Íslenskur stjörnuatlas. Mál og menning, Reykjavík.
  4. Vefsíða um samstirni á Wikipediu.
  5. Vefsíða um dýrahringinn á Wikipediu

Hvernig vitna skal í þessa grein

  • Sverrir Guðmundsson og Sævar Helgi Bragason (2010). Stjörnumerkin. Stjörnufræðivefurinn. http://www.stjornuskodun.is/stjornuskodun/stjornumerkin (sótt: DAGSETNING).

 

Fleygar setningar

- Simone Weil, franskur heimspekingur

„Sönn skilgreining á vísindum hljóðar svona: Rannsóknir á fegurð heimsins.“

 

Vinir okkar

  • Hugsmiðjan
  • Sjónaukar.is
  • Portal To The Universe
  • Stjörnuskoðunarfélag Seltjarnarness
  • Vísindavefurinn
  • Hubble spacetelescope
  • European Southern Observatory - ESO



Póstlisti




Þetta vefsvæði byggir á Eplica