Hugsanleg áhrif tunglsins á uppruna og þróun lífs á jörðinni

Jörðin varð til fyrir um 4,57 milljörðum ára. Samkvæmt svokallaðri árekstrarkenningu myndaðist tunglið skömmu síðar í miklum árekstri þegar lítill hnöttur rakst á frumjörðina. Jörðin og tunglið mynda sérstakt samband innan sólkerfisins þar sem tunglið er óvenjustór fylgihnöttur miðað við önnur tungl sólkerfisins. Á síðustu árum og áratugum hafa vísindamenn sífellt gert sér betur grein fyrir áhrifum tunglsins á jörðina og lífríki hennar.

Fyrri hugmyndir um tilurð tunglsins

Út frá rannsóknum á tímasetningu og staðsetningu sólmyrkva gerðu vísindamenn sér grein fyrir því í byrjun 18. aldar að tunglið væri smám saman að fjarlægjast jörðina og jörðin að hægja á snúningi sínum. Það þótti því ljóst að bæði hefði tunglið ekki alltaf verið í sömu fjarlægð frá jörðu og sólarhringur jarðar hefði ekki alltaf verið jafnlangur. Frá sautjándu öld og fram á þá nítjándu lögðu vísindamenn grunn að kenningum um samband tungls og jarðar fyrr í jarðsögunni og enn fremur um tilurð tunglsins í upphafi.

Á átjándu og nítjándu öld kom fram vísir að þremur helstu kenningunum um uppruna tunglsins; klofnunarkenningunni (fission theory), samrunakenningunni (coaccretion theory) og föngunarkenningunni (caption theory). Klofnunarkenningin var fyrsta kenningin sem hlaut almennan hljómgrunn meðal vísindamanna og almennings. Enski stjörnufræðingurinn George Darwin, sonur Charles Darwins, setti hana fyrstur fram árið 1878 í tímaritinu Nature og seinna árið 1898 í bók sinni um sjávarföll. Þar sagði hann að í upphafi hafi jörðin snúist afar hratt og vegna flóðkrafta sólar hefði hluti jarðarinnar brotnað af og myndað tunglið. Seinna bættist við kenninguna að örið sem varð til þegar tunglið brotnaði frá jörðinni hefði myndað Kyrrahafið. Fyrir vikið varð klofnunarkenningin vinsæl jafnt meðal jarðfræðinga sem almennings. Alla tíð voru þó uppi efasemdarraddir meðal stjörnufræðinga og þegar leið á 20. öldina tapaði kenningin fylgi sínu. Aðallega þótti sýnt að flóðkraftar sólar hefðu ekki getað ollið klofningnum en auk þess var erfitt að útskýra hverfiþunga tungls og jarðar með klofningskenningunni.

Samrunakenningin (coaccretion theory) gerir ráð fyrir því að tunglið hefði myndast á sama tíma og jörðin þegar frumgasskífa sólkerfisins þéttist í sólina og plánetur umhverfis hana. Með þeim fyrstu til að setja fram þá hugmynd var franski stjörnufræðingurinn Édouard Roche árið 1873 en aðalfylgismaður kenningarinnar á 20. öld var hollensk-bandaríski stjörnufræðingurinn Gerard Kuiper. Aðalvandmálið bak við samrunakenninguna var að tunglið er mun eðlisléttara en jörðin sem benti til lítils járnkjarna í tunglinu. Samkvæmt kenningunni hefðu hins vegar jörðin og tunglið átt að vera mjög svipuð í byggingu vegna hins sameiginlega uppruna.

Þriðja kenningin var hin svokallaða föngunarkenning (capture theory) sem gerði ráð fyrir því að tunglið hefði myndast annars staðar í sólkerfinu en jörðin hefði fangað það í þyngdarafli sínu. Kenningin kom fyrst fram í nútímamynd árið 1955. Föngunarkenningin naut á tímabili töluverðra vinsælda meðal stjörnufræðinga en aðallega vegna þess að hinar kenningarnar voru enn verri. Kenningin gat útskýrt aðra byggingu tunglsins en jarðarinnar en nánast vonlaust reyndist að sýna fram á hvernig jörðin gæti fangað svo stóran hnött, eins og tunglið, án þess að hann klessti á jörðina. Upp úr miðri tuttugustu öldinni hafði því engin ein kenning hlotið almenna viðurkenningu umfram hinar og helstu deilur snerust um hver kenninganna væri skást.

Ný hugmynd á sjónarsviðið

Bandaríkjamenn og Rússar öfluðu mikilvægra gagna í tunglferðum sínum, sem áttu eftir að varpa ljósi á myndun tunglsins. Annars vegar komu geimfarar með töluvert af tunglgrjóti til rannsóknar á jörðu niðri en einnig settu Bandaríkjamenn upp skjálftamæla til að mæla tunglskjálfta. Þegar tunglgrjótið var greint kom þrennt mikilvægt í ljós: Lítið var um létt og rokgjörn frumefni, ekkert vatn var í grjótinu og hlutfall 16O og 18O samsæta súrefnis var það sama og í jarðargrjóti. Hlutfall súrefnis-samsæta gefur til kynna fjarlægð frá sólu þegar efnið myndast en hlutfallið er t.d. annað í loftsteinum frá Mars og úr ytra sólkerfinu. Þegar gögn tóku að berast frá tunglskjálftamælunum leiddu þau svo í ljós að járnkjarni tunglsins var lítill sem enginn. Afar erfitt reyndist að koma þessum gögnum heim og saman við fyrri kenningarnar þrjár um uppruna tunglsins.

Árið 1975 settu hins vegar reikistjörnu-fræðingarnir William K. Hartmann og Donald R. Davis fram nýja kenningu um myndun tunglsins, hina svo kölluðu árekstrarkenningu. Þeir höfðu unnið að reiknilíkani um myndun reikistjarna úr frumgasskífu sólkerfis og komust að því að í upphafi myndast fjölmargir hnettir á sama belti í sólkerfinu. Einn hnattanna verður stærstur og myndar frumreikistjörnu en næststærsti hnötturinn getur orðið allt að helmingurinn af stærð þess stærsta. Smátt og smátt renna svo minni hnettirnir saman í meginhnöttinn og eftir stendur ein reikistjarna á hverjum sporbaug umhverfis sólu.

Hartmann og Davis bentu á að tunglið hefði getað verið myndað við slíkan árekstur þar sem óvenju stór hnöttur hefði rekist á frumjörðina. Sú kenning var öflugri en allar fyrri kenningar um tilurð tunglsins þar sem gögn úr tunglleiðöngrunum pössuðu við hana. Árekstrarkenningin skýrði af hverju lítið er um létt og rökgjörn frumefni og vatn í tunglgrjóti þar sem hitinn var svo mikill við áreksturinn að þessi efni einfaldlega gufuðu upp út í geim. Hlutfall súrefnis-samsæta er svipað í tunglgrjóti þar sem upprunalega bergið myndaðist í sömu fjarlægð frá sólinni og jörðin. Að lokum má skýra lítinn járnkjarna þar sem tunglið myndaðist aðallega úr möttulefni árekstrarhnattarins og jarðarinnar en járnkjarni árekstrarhnattarins samlagaðist járnkjarna jarðarinnar.

Í fyrstu tók vísindaheimurinn lítið eftir kenningu Hartmann og Davis en árið 1984 var haldin ráðstefna um uppruna tunglsins í bænum Kona á Hawaii. Það var ekki fyrr en á þeirri ráðstefnu að árekstrarkenningin hlaut hylli vísindamanna og hefur síðan verið álitin besta skýringin á uppruna tunglsins og sú sem langflestir stjörnu-fræðingar aðhyllast. Árekstrarplánetan hefur ekki hlotið opinbert nafn en hefur stundum verið nefnd Þeia, eftir samnefndum títana í grískri goðafræði sem var móðir Selenu, tunglgyðjunnar.

Árekstrarkenningin

Í bernsku sinni, fyrir um 4,6 milljörðum ára, var sólkerfið mun viðsjárverðari staður en það er núna. Umhverfis nýfædda sólina mynduðust ótalmargir hnettir úr leifum frumgasskífunnar. Þessir hnettir voru á óstöðugum brautum og klesstu hver á annan og runnu saman í stærri hnetti. Ein útfærsla árekstrarkenningarinnar gerir ráð fyrir því að á einum af svokölluðum Lagrangepunktum á sporbaug jarðarinnar hafi einn slíkur smáhnöttur myndast á sama tíma og frumjörðin. Í fyrstu var umferðartími hnattarins um sólu stöðugur eða sá sami og umferðartíma jarðarinnar og kom það í veg fyrir að hnötturinn rækist á jörðina. Hann stækkaði þó smátt og smátt og varð að lokum of stór til að haldast stöðugur á sporbaug sínum. Að lokum leiddi það til þess að smáhnötturinn rakst á jörðina í gríðarlegum árekstri. Talið er að það hafi gerst á innan við 50 til 100 milljónum ára eftir myndun jarðarinnar. Samkvæmt reiknilíkönum hefur árekstrarhnötturinn ekki verið á mikilli ferð og hitt jörðina á heppilegu horni sem kom í veg fyrir eyðingu beggja hnattanna. Við áreksturinn þeyttist mikill hluti möttulefnis árekstrarhnattarins út í geim en þyngri frumefni eins og járn urðu eftir og sukku niður í jörðina og samlöguðust kjarna hennar. Möttulefnið sem endaði í geimnum myndaði efnisskífu á mikilli hreyfingu umhverfis jörðina og stuttu eftir áreksturinn rann meirihluti efnisins saman í lítinn hnött, sem var tunglið. Talið er að það hafi gerst á minna en einni öld, jafnvel á aðeins örfáum áratugum. Þessar mestu hamfarir jarðarinnar hafa alla tíð síðan mótað jörðina og lífríki hennar.

Upphaf jarðlífs

Skiptar skoðanir eru um hvar elstu ummerki jarðarlífs sé að finna. Elsti hugsanlegi fundarstaður lífvera hefur löngum verið talinn vera Isua myndunin á Grænlandi, en hún er um 3,8 milljarða ára gömul. 3,5 milljarða ára gamalt berg á Pilbarasvæðinu í Norðvestur-Ástralíu hefur verið nefnt sem annar hugsanlegur fundarstaður elstu steingervinga jarðar og fundarstaðir í Suður-Afríku eru álíka gamlir. Í öllum þessum tilvikum greinir vísindamenn þó á um hvort myndanirnar séu raunverulega steingervingar eða einungis sérstæðar birtingamyndir kolefnis (Tenenbaum, 2003). Elstu áreiðanlegu steingervingar eru nokkuð hundruð milljón árum yngri en fundist hafa 3,1 milljarðar ára gamlir steingervingar baktería og blágrænþörunga í Transvaal í Suður-Afríku (Life, 2007). Bakteríur og blágrænþörungar eru hins vegar heilkjörnungar, sem bendir til töluverðrar þróunar frá fyrstu dreifkjörnungunum. Lífið hlýtur því að hafa kviknað töluvert fyrr og hugsanlega ekki nema nokkur hundruð milljón árum eftir að jörðin myndaðist.

Vísindamenn hafa nefnt tvenns konar aðstæður sem hugsanlega kviknunarstaði jarðarlífs. Lengi vel var talið að lífið hefði myndast í sjávarflóðtjörnum (tide pools), sem flæðir yfir á flóði en standa á þurru landi á fjöru. Sú hugmynd tengist kenningunni um stuttan sólarhring á jörðinni í árdaga hennar (Lathe, 2003) en flóðkraftar tunglsins og hraður möndulsnúningur jarðar gætu hafa örvað afritun og myndun lífrænna sameinda í sjávarflóðtjörnum, sem nýst hafa við kviknun lífsins. Ef lífið hefur kviknað í fjöruborðinu hefur tunglið að öllum líkindum skipt þar sköpum. Á 8. áratug seinustu aldar uppgötvuðust hins vegar neðansjávarhverastrýtur (black smokers) á úthafshryggjum jarðar og í kjölfarið hafa komið upp hugmyndir um að lífið hafi getað kviknað við aðstæðurnar, sem þar ríkja. Við hverastrýturnar streymir upp 300 – 400 °C vatn, mettað af steinefnum, sem falla samstundis út og mynda strýturnar en þær geta skagað tugi metra upp í sjónum. Fundist hafa mjög hitakærar örverur í námunda við strýturnar sem sýnir að líf getur þrifist við þær.

Flóðkraftar tunglsins og sjávarföll á jörðinni

Sjávarföll eru til komin vegna þyngdarkrafta tungls og sólar sem toga í jörðina. Þyngdarkraftur sólar á jörðinni er þó ekki nema um helmingur af þyngdarkrafti tunglsins og því skiptir staða tunglsins mestu máli þegar sjávarföll eru skoðuð.

Þar sem jörðin snýst hraðar um möndul sinn en tunglið um jörðina þá myndast núningur á milli sjávarfallabylgjunnar og  undir höfunum. Núningskrafturinn hægir á snúningi jarðar og því lengist sólarhringurinn þar sem jörðin er sífellt lengur að snúast einn hring um möndul sinn. Sólarhringurinn er talinn lengjast um 2 millisekúndur á öld en hraðinn hefur þó ekki alltaf verið sá sami í gegnum jarðsöguna. Flóðbylgja sjávar hefur líka áhrif á brautarhraða tunglsins því um leið og tunglið togar í sjóinn togar flóðbylgjan á móti í tunglið og dregur það áfram. Það eykur brautarorku tunglsins en braut með meiri orku hefur stærri radíus og því fjarlægist tunglið jörðina. Í tunglferðum Bandaríkjamanna var speglum komið fyrir á tunglinu og þannig hefur verið hægt að mæla fjarlægðina frá jörðu til tungls mjög nákvæmlega með leysigeislum. Það hefur komið í ljós að tunglið fjarlægist jörðina um 3,82±0,07 cm á ári.

Vegna flóðbylgjunúningsins er ljóst að fyrr í jarðsögunni snerist jörðin hraðar og tunglið var nær jörðinni en vísindamenn greinir á um hversu mikil breyting hefur verið á þessum þáttum. Einfaldasta leiðin er að gera ráð fyrir því að færsla tunglsins frá jörðu hafi alltaf verið sú sama og hún er núna, um 3,8 cm á ári. Miðað við þá færslu gæti tunglið vart verið eldra en 1,5 milljarða ára því þá hefði það átt að liggja upp við Roche-mörk jarðarinnar (Taylor, Pieters og MacPherson, 2006). Fram yfir miðja tuttugustu öldina áttu stjarnfræðingar mjög erfitt með að ráða í þessa gátu þar sem útreikningar á sjávarföllum voru skammt á veg komnir. Tölvureiknilíkön þróuðust aftur á móti hratt á seinni hluta aldarinnar og í ljós kom að færsla tunglsins er óregluleg og fer eftir þáttum eins og legu meginlanda, stöðu sjávarmáls og jöklun. Virðist tunglið fjarlægjast jörðina óvenju hratt núna og í kringum 1980 voru vísindamenn orðnir sammála um að hröð færsla tunglsins frá jörðu væri ekki lengur þversögn.

Engu að síður eru stjörnufræðingar enn ósammála um upphafsfjarlægð tungls frá jörðu. Lengi vel var almennt talið að tunglið hefði verið afar nálægt jörðinni og sólarhringurinn ekki nema um 5 til 10 tímar. Það passaði ágætlega við kenninguna, sem gerði ráð fyrir að lífið hefði kviknað í sjávarflóðtjörnum. Ákveðnar vísbendingar hafa þó komið fram sem benda til þess að þessi gildi séu óraunhæf og að tunglið hafi ekki verið svo nálægt jörðinni fyrir um 4 milljörðum ára. Aðalvísbendingarnar, og raunar þær einu jarðsögulegu sem nothæfar eru til að ákvarða snúningshraða jarðar og fjarlægð tunglsins fyrr í jarðsögunni, má finna í jarðlögum víðs vegar um jörðina. Við sérstakar aðstæður myndast svokölluð flóðalög (tidal rhythmites) sem eru staflar misþykkra setlaga af sand-, silt- eða leirsteini. Flóðalögin myndast við sterka flóðstrauma þar sem eitt lag myndast við hverja sjávarfallabylgju. Þar sem tvö misstór flóð eru á dag þá myndast þykkt og þunnt lag til skiptis. Ef staflarnir eru mjög þykkir og ná yfir marga mánuði eða ár þá er hægt að greina árstíðaskipti í lögunum og ákvarða út frá þeim hversu margir sólarhringar jarðárið hefur verið þegar flóðlögin mynduðust. Elsta óyggjandi dæmið um flóðalög eru hin 620 milljóna ára gömlu Elatina-Reynella lög í Suður-Ástralíu. Ef þau eru greind kemur í ljós að sólarhringurinn var 21,9±0,4 klst. og 400±7 sólarhringar í árinu (Williams, 2000). Út frá því má reikna að fjarlægðin milli tungls og jarðar hafi verið um 96,5±0,5 % af núverandi fjarlægð eða um 371.000 km. Eldri dæmi um flóðalög eru til en þau eru ekki jafnáreiðanleg. Elstu mögulegu flóðalagastaflarnir eru í svokölluðum Moodies hóp í Suður-Afríku en þau jarðlög eru talin um 3,2 milljarða ára gömul (Eriksson og Simpson, 2000). Annað þekkt dæmi um flóðalög eru Weeli Wolli bandjárnslögin frá Vestur-Ástralíu, sem eru um 2,45 milljarða ára. Ef jarðlagagreiningin á þeim er rétt hefur sólarhringurinn verið á milli 17 og 19 klst. þegar þau mynduðust, og fjarlægð milli tungls og jarðar um 90,6±2,9 % (um 348.000 km) af núverandi fjarlægð (Varga, Rybicki og Denis, 2006). Þá sést að meðalfærsla tungls frá jörðu frá 2,5 milljörðum ára fram til dagsins í dag hefur verið um 1,48 cm á ári, sem er ekki nema um 40% af núverandi færslu. Út frá þeim gögnum má með útreikningum ætla að fyrir um 3,9 milljörðum ára hafi sólarhringurinn verið um 17 klst. og fjarlægð tungls frá jörðu um 320.000 km (Varga, Rybicki og Denis, 2006), samanborið við rúmlega 380.000 km nú.

Miðað við að fjarlægð tungls frá jörðu hafi við upphaf lífsins verið um 80% af núverandi fjarlægð milli hnattanna þá hafa sjávarföll á þeim tíma ekki verið mjög frábrugðin því sem við eigum að venjast. Árekstrarkenningin gerir hins vegar ráð fyrir því að tunglið hafi myndast mun nær jörðinni en flóðalagagögnin benda til. Þetta stangast á og erfitt er að meta hvort eigi heldur við. Hugsanlega gæti tunglið hafa fjarlægst jörðina hraðar í árdaga (Taylor, Pieters og MacPherson, 2006) en ekki hefur verið sýnt fram á mögulegt ferli, sem leyfir það. Þá er margt enn á huldu um uppruna sjávar og hvenær höfin náðu útbreiðslu dagsins í dag (Deming, 2002), en töluvert vatn hefur þó safnast fyrir um leið og yfirborð jarðar kólnaði niður fyrir 100 °C (Earth, geologic history of, 2007). Þá er margt annað en fjarlægð á milli tungls og jarðar sem skiptir máli við stærð sjávarfalla, svo sem yfirborð sjávarbotnsins og tenging milli úthafa. Vegna of lítilla upplýsinga er því erfitt að meta hugsanlegan þátt sjávarfalla, og þá tunglsins, í kviknun lífsins í höfunum. Hitt er ljóst að sjávarföllin hafa skipt sköpum við framgang og þróun æðri lífforma þegar dýr og plöntur námu land. Þar hafa flóð og fjara veitt lífverum dýrmætt tækifæri til að aðlagast lífi á landi áður en hafið var yfirgefið að fullu.

Möndulhalli jarðar

Möndulhalli jarðar er 23,44° en hann rokkar á milli 22,1° og 24,5° og tekur hringurinn um 41.000 ár. Ekki er langt síðan þeirri hugmynd var fyrst varpað fram að möndulhalli jarðar héldist stöðugur fyrir tilstilli tunglsins  en Laskar, Joutel og Robutel (1993) sýndu fram á að ef tunglsins nyti ekki við hefðu breytingar á möndulhalla jarðar orðið handahófskenndar og öfgafullar þar sem hallinn hefði breyst um allt að 50° á örfáum milljónum ára og á lengra tímabili hefði hallinn getað farið upp í 85°. Williams og Pollard (2000) hafa bent á mikilvægi stöðugs möndulhalla fyrir lífríkið og leiða líkur að því að þótt möndulhallinn hafi ef til vill ekki skipt sköpum fyrir upphaf lífsins þá hefði lífið aldrei náð að þróast jafn langt og raun ber vitni ef tunglsins hefði ekki notið við til að koma jafnvægi á möndulhallann. Miklar breytingar á möndulhalla jarðar myndu hafa í för með sér svo öfgafullar loftslagsbreytingar að þróað líf hefði vart náð sér á strik og í besta falli hefði lífið náð að fylla höfin en þurrlendið hefði staðið að mestu lífsnautt.

Önnur hugsanleg áhrif tungslins á lífríki jarðarinnar

Mikilverðustu áhrif tunglsins á jörðina og lífríki hennar eru, sem fyrr segir, myndun sjávarfalla og hvernig möndulhalli jarðar helst stöðugur fyrir tilstilli tunglsins. Þess utan má að vissu leyti tengja tunglið við hið sterka segulsvið jarðar og flekahreyfingar hennar.

Segulsvið jarðarinnar ver yfirborð jarðarinnar fyrir hættulegri geislun sólarinnar og hefur því haft úrslitaáhrif um það að líf hafi getað þróast á landi. Segulsviðið er talið til komið vegna stórs járnkjarna hennar en árkestrarkenning Hartmanns og Davis gerir ráð fyrir því að járnkjarni fyrirrennara tunglsins hafi runnið saman við járnakjarna frumjarðarinnar. Stór járnkjarni jarðarinnar er því hugsanlega bein afleiðing af árekstrinum, sem leiddi til myndunar tunglsins, og ekki víst að segulsviðið hefði reynst nógu sterkt fyrir líf á landi án myndunar tunglsins.

Flóðkraftar tunglsins gætu einnig hafa haft jákvæð áhrif á myndun flekahreyfinga á jörðinni, en Peter Ward og Donald Brownlee hafa, meðal annarra, haldið því fram í bók sinni, Rare Earth: Why Complex Life is Uncommon in the Universe, að flekahreyfingar séu nauðsynlegar til að dýralíf geti þrifist og þróast. Meðal annars viðhaldi flekahreyfingar réttu hitastigi í andrúmsloftinu og nýmyndun meginlands- og úthafsskorpu.

Þótt ekki sé ljóst hversu mikið vægi tunglið hafi haft í kviknun og þróun lífsins hefur verið sýnt fram á með nokkuð sannfærandi hætti að lífið hefði vart getað þróast yfir í æðri lífsform án tunglsins. Ef þróað líf þrífst ekki án tungls, eins og okkar, þá hlýtur stóra spurningin að vera hversu algengt sé að svo stór tungl myndist við reikistjörnur utan sólkerfisins okkar. Vísindamenn telja að Merkúr, innsta reikistjarnan í sólkerfinu okkar, hafi lent í svipuðum árekstri og jörðin (Reddy, 2006), en það bendir til þess að slíkir atburðir séu ekki svo óalgengir eftir allt saman.

Heimildir

1. Britt, R. R. 2001: 24 Hours of Chaos: The Day The Moon Was Made. Space.com. Skoðað 10. apríl 2007 á http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/moon_making_010815-1.html.
2. Brush, S. G. 1986: Early history of selenogony. Í Hartmann, W. K. & Phillips, R. J. & Taylor, G. J. (ritstj.): Origin of the moon; Proceedings of the Conference, Kona, HI, October 13-16, 1984, 551-566. Lunar and Planetary Institute, Houston.
3. Brush, S. G. 1988: A history of modern selenogony - Theoretical origins of the moon, from capture to crash 1955-1984. Space Science Reviews 47, 211-273.
4. Deming, D. 2002: Origin of the Ocean and Continents: A Unified Theory of the Earth. International Geology Review 44, 137-152.
5. Earth, geologic history of. 2007: Encyclopædia Britannica Online. Skoðað 11. apríl 2007 á http://search.eb.com/eb/article-69786.
6. Eclipse. 2007: Encyclopædia Britannica Online. Skoðað 10. apríl 2007 á http://search.eb.com/eb/article-11227.
7. Eriksson, K. A. & Simpson, E. L. 2000: Quantifying the oldest tidal record: The 3.2 Ga Moodies Group, Barberton Greenstone Belt, South Africa. Geology 28, 831-834.
8. Hartmann, W. K. & Vail, S. M. 1986: Giant impactors – Plausible sizes and populations. Í Hartmann, W. K. & Phillips, R. J. & Taylor, G. J. (ritstj.): Origin of the moon; Proceedings of the Conference, Kona, HI, October 13-16, 1984, 551-566. Lunar and Planetary Institute, Houston.
9. Hartmann, W. K. 1986: Moon origin – The impact-trigger hypothesis. Í Hartmann, W. K. & Phillips, R. J. & Taylor, G. J. (ritstj.): Origin of the moon; Proceedings of the Conference, Kona, HI, October 13-16, 1984, 551-566. Lunar and Planetary Institute, Houston.
10. Kvale, E. P. 1998: Tidal Time – Ancient Tides Recorded in Indiana Rocks. Indiana Geology. Skoðað 11. apríl 2007 á http://igs.indiana.edu/ Geology/ancient/tidaltime/index.cfm.
11. Laskar, J. & Joutel, F. & Robutel, P. 1993: Stabilization of the Earth's obliquity by the Moon. Nature 361, 615-617.
12. Life. 2007: Encyclopædia Britannica Online. Skoðað 10. apríl 2007 á http://search.eb.com/eb/article-41355.
13. Reddy, F. 2006: Mercury blast splashed Earth. Astronomy.com. Skoðað 10. apríl 2007 á http://www.astronomy.com/asy/default.aspx?c=a&id=4108.
14. Taylor, S.R. & Pieters, C.M. & MacPherson, G.J. 2006: Earth-Moon System, Planetary Science, and Lessons Learned. Reviews in Mineralogy and Geochemistry 60, 657-704.
15. Tenenbaum, D. 2003: Earth’s Oldest Fossils Reverse Course. Astrobio.net. Skoðað 10. apríl 2007 á http://www.astrobio.net/news/article421.html.
16. Varga, P. & Rybicki, K. R. & Denis, C. 2006: Comment on the paper “Fast tidal cycling and the origin of life” by Richard Lathe. Icarus 180, 274-276.
17. Whitehouse, D. 2001: The Moon – A Biography. 312 bls. Review, London.
18. Williams, G. E. 2000: Geological constraints on the Precambrian history of Earth's rotation and the Moon's orbit. Reviews of Geophysics 38, 37-60.
19. Williams, G. E. 2005: Comment on “Tidal rhythmites and their implications” by R. Mazumder and M. Arima. Earth-Science Reviews 69, 79–95.
20. Williams, D. E. & Pollard, D. 2000: Earth-Moon interactions: Implications for terrestrial climate and life. Í Canup, R. M. & Righter, K. (ritstj.): Origin of the Earth and Moon, 513-525. The University of Arizona Press, Tucson.