Fóbos

Fóbos er stærra tunglið af tveimur, sem eru á sporbaug umhverfis Mars. Það er jafnframt miklu nær rauðu reikistjörnunni en hitt tunglið, Deimos.

Í grískri goðafræði er

Fóbos sonur Aresar (Mars) og Afródítu (Venusar). Phobos er grískt orð sem merkir „ótti“ og er einnig rót orðsins „phobia“ sem þýðir „fælni“ eða „hræðsla“.

Bandaríski stjörnufræðingurinn Asaph Hall fann Fóbos þann 12. ágúst 1877. Hundrað árum síðar tók Mariner 9 geimfarið fyrstu nærmyndirnar af tunglinu. Viking 1 fylgdi í kjölfarið sama ár og sovéska geimfarið Phobos árið 1988.

Örlög Fóbosar ráðin

Fóbos er nær móðurhnetti sínum en nokkurt annað tungl sólkerfisins, í aðeins 6000 km fjarlægð. Þetta þýðir að Fóbos sést ekki frá öllum stöðum á Mars. Flóðkraftar Mars lækka braut þess um 1,8 metra á öld og eftir um 50 milljón ár rekst það annaðhvort á Mars eða tvístrast og myndar hring umhverfis plánetuna. Þessi áhrif eru algerlega andstæð við þau sem verka á tunglið okkar því það fjarlægist okkur.

Vegna flóðkrafta Mars snúa Fóbos og Deimos alltaf sömu hliðinni að plánetunni, eins og tunglið okkar. Er því sagt að möndulsnúningur þeirra sé bundinn.

Talið er að Fóbos sé, líkt og Deimos, smástirni sem Mars fangaði snemma í sögu sólkerfisins. Aðdráttarkraftur Júpíters hefur þá sveigt þau af brautum sínum og í átt að Mars.

Fóbos er líklega smástirni af C-gerð, úr kolefnisríku bergi. Eðlismassinn er þó svo lágur að bæði tunglin eru líklega blanda íss og bergs. Tunglin eru bæði mjög gígótt.

Gígurinn Stickney

Augljósasta kennileiti Fóbosar er gígurinn Stickney, en það var ættarnafn konu Asaphs Hall. Áreksturinn sem myndaði þennan stóra gíg hefur næstum tvístrað Fóbosi. Rásirnar á yfirborðinu er líklega afleiðing þessa áreksturs. Svipuð ummerki sjást á Merkúríusi, tunglinu og á Mímasi.

Þyngdartog Fóbosar er aðeins 1/1000 af þyngdartogi jarðar. Á Fóbosi myndi 70 kg maður vega aðeins 70 grömm. Þessi staðreynd gæti haft skemmtilegar afleiðingar í för með sér fyrir ferðalang á Fóbosi. Hann gæti t.d. lyft leikandi heilu fjöllunum og auk þess stokkið hærra en nokkur annar í sögunni. Einnig gæti hann leikandi komist á braut um tunglin tvö, ef hann gæfi nógan kraft í stökkið.

Fóbos í tölum

Uppgötvað af: Asaph Hall (árið 1877)
Massi: 1,8*1016 kg
Massi (jörðin = 1): 1,807 x 10-9
Stærð: 28 x 20 km
Eðlismassi: 2,0 g/cm3
Meðalfjarlægð frá Mars: 6.000 km
Snúningstími: 0,31910 dagar
Umferðartími: 0,31910 dagar
Brautarhraði: 2,14 km/s
Brautarhalli: 1,0°
Lausnarhraði: 0,0103 km/s
Endurskinshlutfall: 6%
Birtustig: +11,3

Myndir

Fóbos og gígurinn Stickney

Auðþekktustu kennileiti Fóbosar eru lögun þess og risagígurinn Stickney. Þar sem Fóbos er afar lítið tungl hefur orka árekstursins næstum tvístrað tunglinu. Frá gígnum liggja rásir um yfirborðið sem virðist vera sprungur eftir áreksturinn. Nærri gígnum eru rásirnar um 700 metrar í þvermál og 90 metra djúpar. (NASA)

Hæðarkort af Fóbosi

Þetta hæðarkort gerði A. Tayfun Oner af yfirborði Fóbosar. Fjólublár litur táknar lægstu hluta yfirborðsins og rauður litur þá hæstu. (A. Tayfun Oner)

Fóbos

Þessa mynd af Fóbosi tók Mars Global Surveyor þann 19. ágúst 1998. Á myndinni sést gígurinn Stickney. Stakir steinar sjást á myndinni sem margir hverjir eru meira en 50 metrar í þvermál. Á myndunum tveimur fyrir neðan sjást frekari smáatriði. (NASA)

Yfirborð Fóbosar

Þessa mynd af yfirborði Fóbosar tók Mars Global Surveyor þann 19. ágúst 1998. Fjarlægðin milli geimfarsins og Fóbosar var þá 1.080 km. Á myndinni sjást kennileiti sem tengjast gígnum Stickney sem er 10 km í þvermál. Stakir steinar sjást hér nálægt brún gígsins og eru taldir hafa lent á yfirborðinu eftir áreksturinn. Sumir þessara steina eru meira en 50 metrar í þvermál. Við brúnin sjást einnig rásir. Eins og sést er birtumunur á efninu á gígbörmum en það er talið stafa af ólíkri efnasamsetningu yfirborðsins og efnisins inni í tunglinu. (NASA)

Gígbarmur Stickney

Þessa mynd af Fóbosi tók Mars Global Surveyor þann 19. ágúst 1998. Þetta er nærmynd af gígbarmi Stickneys. Á myndinni sjást ljósar og dökkar rákir sem renna niður vegginn. Hreyfing efnisins niður á við er afar hæg því þyngdartog Fóbosar er afar lítið. (NASA)



Til baka á forsiðu

Opna Stjörnufræðivefinn í nýjum glugga
Til baka á forsiðu

Meira um Fóbos og Mars

Mars

Deimos

Sólkerfið

Slóðir á aðra vefi