Að skoða sólina

Að skoða sólina getur verið ánægjuleg tilbreyting við stjörnuskoðun að nóttu til.

Mikilvægt er að fara með ýtrustu varfærni og tryggja öryggi sitt og annarra ef skoða á sólina. Sólskoðun krefst árvekni. Aldrei má skilja sjónauka eða handsjónauka eftir á glámbekk, sér í lagi þegar börn eru nærri. Augnablikskæruleysi getur valdið óbætanlegum skaða.

Hér að neðan er að finna nokkur heilræði um það hvernig hægt er að skoða sólina á öruggan máta, til að mynda við þvergöngu Venusar, sólmyrkva eða til að skoða stóra sólbletti.

Einföldustu aðferðirnar

Það þarf ekki sjónauka til að fylgjast með sólinni. Allt sem til þarf er viðeigandi sía eða rafsuðugler, helst af styrkleikanum 14, sem fæst í næstu byggingavöruverslun. Rafsuðugler eru afar hentug fyrir sólarskoðun: unnt er að skoða sólina með báðum augum og þótt slík gler framkalli græna slikju af sólinni, eru glerin mjög ódýr. Gæðin er hins vegar ekki jafngóð og þegar notaður er handsjónauki eða stjörnusjónauki með viðeigandi síu.

Það sem þarf að varast: Stundum kemur fyrir að mælt er með einhvers konar ljóssíum sem eru alls ekki öruggar. Þar má nefna reyklitað gler, stafla af sólgleraugum, myndavélasíur, sælgætisbréf, diskettur og geisladiska. Þótt allir þessir hlutir dragi nokkuð úr birtu sólarinnar, sleppur önnur hættuleg geislun hæglega í gegn og skaðar augun. Einnig á að forðast það að nota myndavél með myndavélalinsu, jafnvel þótt ljósmyndasía á linsunni virðist dekkja sólina.

Með ódýrum sólarsíugleraugum má horfa beint á sólina án þess að hljóta nokkurn skaða af.

Sólvörpun

Önnur aðferð til sólskoðunar krefst alls engra sía og nefnist sólvörpun. Augngleri er þá komið fyrir á fókusi sjónaukans og það notað til að varpa mynd af sólinni á flatt yfirborð, t.d. autt blað. Ekki er mælt með því að nota sjónauka á þrífæti eins og Newtonian eða Schmidt-Cassegrain, vegna þess að ljósgeislinn sem safnast í sjónaukann getur framkallað nægan hita til að skemma innri hluta sjónaukans. Ţó er hćgt ađ setja kringlótt spjald framan á sjónaukann og skera í ţađ 2-3 ţumlunga breitt hringlaga gat fyrir sólarljósiđ. Ţessi ráđstöfun á ađ nćgja til ađ draga úr styrk sólarljóssins og tryggja ađ sjónaukinn hitni ekki um of.

Lítill linsusjónauki er hentugastur. Þeir eru venjulega langir og mjóir með glerlinsu á ljósopsendanum og fókusstillingu og augngleri á hinum. Fyrst er pappaskjöldur festur á hólkinn við fremri endann (þeim sem er beint út í loftið) og svo er leitarsjónauki hulinn eða fjarlægður (vegna hćttu á ađ einhver horfi í gegnum hann). Einnig er hægt að nota handsjónauka en þá verður að festa vel og vandlega á þar til gerðan þrífót, leggja síðan hlíf yfir aðra fremri linsuna og setja pappaskjöld umhverfis hinn endann (þann sem venjulega er horft í gegnum).

Ekki ţarf mikla stćkkun til ţess ađ horfa á sólina (e.t.v. 25-35x) enda er sólarkringlan um hálf gráđa í ţvermál. Mćlt er međ ţví ađ fólk noti ódýrt augngler (t.d. 20 mm Huygens) en hćtti ekki dýrum og flóknum augnglerjum viđ sólskođun.

Helsta vandamálið viđ ađ varpa sólinni á spjald eđa skerm felst í að beina sjónaukanum í rétta átt á öruggan máta. Til þess skal aldrei líta í gegnum sjónaukann og leita að sólinni, heldur á að hreyfa hann til þar til sólarljósið fellur úr augnglerinu og á flatt hvítt yfirborð.

ALLS EKKI HORFA Í GEGNUM SJÓNAUKANN! Settu hvítt spjald fyrir aftan augnglerið (í skugganum sem pappaskjöldurinn myndar) og skerptu myndina. Þú verður svo sjálf(ur) að finna út hentugustu fjarlægð spjaldsins frá augnglerinu, svo þú náir besta samspili stærðar og birtu sólarinnar á varpspjaldinu.

Þessi aðferð hefur einn kost umfram alla aðra: margir geta fylgst með yfirborði sólar á sama tíma. Ef þú ert að skoða sólina með hópi fólks, skaltu aldrei skilja sjónaukann eftir eftirlitslausan - sér í lagi ef börn eru nærri.

Hér er síđa um sjónauka.

Sólin og sjónaukinn

Sólarsíur til að setja framan á sjónauka

Hægt er að útbúa tæki til sólskoðunar á ýmsan hátt. Til að byrja með er rétt að vara við einni gerð sía, svokölluðum augnglerssíum. Slík gler voru eitt sinn algeng og er í raun aðeins dökkt gler, sem skrúfast á botn augnglersins í sérstakt hólf. Hitinn frá sólinni, sem sjónaukinn safnar saman, getur hæglega splundrað þessum síum án nokurrar viðvörunnar. Í dag er best að eyðileggja þessar síur til að tryggja að þær valdi ekki nokkrum manni skaða.

Flestir velja sér annað hvort gler- eða Mylar-sólarsíur, sem einfaldlega eru festar framan á ljósop sjónaukans. Þetta er ein öruggasta aðferðin. Síur af þessu tagi eru útbúnar sérstökum ljóshöfnunarlögum, sem hleypa einungis broti úr prósenti af sólarljósinu inn í sjónaukann. Þessar síur verja ekki aðeins augun heldur líka allan búnaðinn, því hættulegur hiti frá sólinni kemst aldrei inn í sjónaukann.

Glersíur framkalla venjulega gula eða appelsínugula mynd af sólinni, en Mylar-síurnar mynda bláa sól. Mylar-síur eru líka oft skarpari milli sólarkringlunnar og björtu sólkyndlanna umhverfis virk svæði.

Sólskoðun með sjónaukum er tiltölulega einföld því flestir söluaðilar sjónauka bjóða síur sem smellpassa á sjónaukana. Eina fyrirhöfnin er að festa síuna framan á hólkinn svo sían detti örugglega ekki af og þá er allt klappað og klárt. Alls ekki gleyma að hylja eða fjarlægja leitarsjónaukann svo sólarljós fari ekki þar í gegn. Þeim mun stærri sem sjónaukinn er, þeim mun meira ljós safnast saman og þar af leiðandi er betri upplausn. Hins vegar er betra að nota smærri sjónauka þegar kemur að sólskoðun. Ástæðan er sú að við erum ekki að reyna safna ljósinu frá daufu fyrirbæri, heldur að draga úr hinni gífurlegu birtu sem sólin sendir frá sér.

Það er líka hægt að nota gler- eða Mylar-síur á handsjónauka. Hægt er að kaupa síur fyrir margar stærðir handsjónauka og þú getur jafnvel sjálf(ur) búið til þín eigin síu úr Mylar-sólarsíuörk frá fjölda söluaðila. Tryggðu að síurnar séu tryggilega festar á sjónaukann svo þær detti ekki af eða ađ golan blási þeim burt.

Til eru sérstakir sólarsjónaukar frá fyrirtćkinu Coronado sem eru eingöngu ćtlađir til ţess ađ skođa sólina og taka myndir af henni. Ţeir eru ađ jafnađi mun dýrari en sólarsíur en ódýrasti sjónaukinn, Personal Solar Telescope (PST), kostar ţó einungis um 500 dali (u.ţ.b. 40 ţúsund íslenskar krónur) og hefur hlotiđ fjölda viđurkenninga. Hann er lítill og međfćrilegur en gefur skarpa mynd af fyrirbćrum á yfirborđi sólarinnar og á jađri hennar.

Munurinn á sólarsjónaukum og sólarsíunum er sá ađ sólarsjónaukarnir eru međ innbyggđri síu sem hleypir ađallega í gegnum sig H-alfa (H-α) geislun frá vetni í lithvolfi sólarinnar. Ţví sjást ýmis smáatriđi og fyrirbćri (t.d. sólstrókar) sem ekki er hćgt ađ greina međ gleraugum, gler- og mylarsíum ţar sem geislun frá ljóshvolfi sólarinnar er ráđandi.

„H-alfa“ er stytting á „Hydrogen-alpha“ sem er fyrsta útgeislunarlína vetnis međ öldulengdina 656,3 nm (6563 Ĺngström).

Hér er síđa um sólina og hvernig henni er skipt í sex mismunandi hvolf.

Hvađ er ađ sjá á sólinni?

Ţađ fer eftir gćđum sjóntćkjanna og ađstćđum viđ sólskođun hvađ sést á sólinni. Ódýr sólarsíugleraugu (eins og sjást ofar á síđunni) eđa rafsuđugler stćkka ekki sólina en međ ţeim má samt sjá stóra sólbletti. Einnig eru ţau afar hentug til ţess ađ fylgjast međ sólmyrkvum. Međ ţví ađ varpa sólinni upp á spjald međ litlum sjónauka og stćkka hana má skođa minni sólbletti og er sú ađferđ tilvalin viđ kennslu.

Sólin snýst umhverfis sjálfa sig á rúmum 25 dögum (viđ miđbaug) og ţví er áhugavert ađ sjá sólblettina fćrast á milli daga (Galileó uppgötvađi snúning sólarinnar međ ţessari ađferđ). Einnig má sjá ađ sólin er ögn dekkri viđ jađrana en í miđjunni. Skýringin er sú ađ viđ ţurfum ađ horfa í gegnum meira efni til ađ sjá inn í ljóshvolfiđ og styrkur geislunnarinnar er ţví minni en á miđri sólskífunni.

Sólarsíur úr gleri eđa Mylar gera athugendum kleift ađ stćkka sólina enn frekar međ sjónauka. Sérsmíđađir sólarsjónaukar leiđa svo í ljós ótal smáatriđi á sólinni og á jađri hennar (en á móti kemur ađ ţá er einungis hćgt ađ nota viđ sólskođun).

Hér er síđa um virkni viđ yfirborđ sólar ţar sem fjallađ er stuttlega um sólbletti, sólkorn, sólstróka og fleira. Gott er ađ hafa í huga ađ ekki er hćgt ađ sjá öll fyrirbćrin međ berum augum. Sum ţeirra sjást ekki einu sinni frá yfirborđi jarđar ţví lofthjúpurinn síar út og ver okkur fyrir mörgum tegundum rafsegulgeislunar.

Heimildir:

Sky & Telescope
Astronomy (6. og 7. tölublađ 2005)

Til baka á forsiðu

Opna Stjörnufræðivefinn í nýjum glugga
Til baka á forsiðu

Stjörnuskoðun

Meira um sólskoðun:

Sólin

Þverganga Venusar

Slóðir á aðra vefi:

SOHO-geimfarið

Vefsíða NASA um tengsl jarðar og sólar

Háloftarannsóknastofnun Bandaríkjanna

Geimveðrið í dag