Athugaðu, opna í nýjum glugga. Prenta útSenda hlekk á þessa síðu til vinar

Facebook

Sólkerfið okkar

„Upphaf þekkingar er að uppgötva eitthvað sem við skiljum ekki."
- Höfundur ókunnur

Efnisyfirlit
Meira um sólkerfið
Sólkerfið okkar inniheldur sól, átta reikistjörnur, 166 fylgitungl þeirra, fimm dvergreikistjörnur og milljarða smærri hnatta eins og smástirni, halastjörnur, útstirni, loftsteina og rykagnir. Allir hnettir, stórir sem smáir, á sporbaug umhverfis sólina eru hluti af sólkerfinu okkar.

Sólin inniheldur 99,85% efnisins í sólkerfinu. Reikistjörnurnar urðu til úr sömu efnum og sólin en innihalda einungis 0,135% af massanum. Af þeim inniheldur Júpíter tvisvar sinnum meira efni en allar hinar reikistjörnurnar til samans, hvort sem er fylgitungl reikistjarnanna, halastjörnur og smástirni eða önnur fyrirbæri á reiki um sólkerfið.

Í réttri röð frá sólu eru reikistjörnurnar:

Merkúríus
Venus
Jörðin
Mars
Júpíter
Satúrnus
Úranus
Neptúnus

Ennfremur eru fimm dvergreikistjörnur, aftur í réttri röð frá sólu:

Ceres
Plútó
Haumea
Makemake
Eris

Skilgreining á reikistjörnu

Í grunninn er hnöttum á sveimi umhverfis sólina okkar skipt í þrjá hópa: reikistjörnur, dvergreikistjörnur og smærri hnetti. Allt fram til ársins 2006 var ekki til nein formleg skilgreining á reikistjörnu. Þannig voru smástirnin sem fundust í upphafi 19. aldar lengi vel taldar reikistjörnur þar til William Herschel stakk upp á því að þau yrðu flokkuð sem smástirni. Vert er að hafa í huga að alþjóðaorðið planet, sem var þýtt á 19. öld með nýyrðinu reikistjarna, hefur áður breytt verulega um merkingu í tímans rás. Það var upphaflega notað til að lýsa þeim fyrirbærum á himninum sem sjást með berum augum og virðast reika meðal fastastjarnanna. Pláneturnar voru þá sjö talsins: tunglið, Merkúríus, Venus, sólin, Mars, Júpíter og Satúrnus og hafa þessir hnettir stundum verið kallaðir föruhnettir á íslensku. Í sólmiðjuheimsmynd Kópernikusar voru pláneturnar hins vegar fyrst í stað sex: Merkúríus, Venus, jörðin, Mars, Júpíter og Satúrnus en Úranus, Neptúnus og Plútó bættust við þegar sjónaukinn kom til sögunnar og nákvæmni í athugunum fór vaxandi.

Undir lok 20. aldar og í upphafi þeirrar 21. uppgötvuðu stjörnufræðingar fjölmarga hnetti sem eru á svipaðri braut og Plútó og álíka stórir. Frægastur er líklega Eris en uppgötvun hans var gerð opinber árið 2005. Meðal stjörnufræðinga voru skiptar skoðanir á því hvernig flokka ætti þennan nýfundna hnött og skiptust menn í tvo hópa. Sumir vildu kalla hnöttinn tíundu reikistjörnu sólkerfisins vegna þess að hann er stærri en Plútó en aðrir vildu svipta Plútó reikistjörnutitlinum og fækka þeim í átta. Þessar deilur voru illleysanlegar þar sem engin skilgreining á reikistjörnu lá fyrir.

Til tíðinda dró á 26. þingi Alþjóðasambands stjarnfræðinga sem haldið var í Prag í Tékklandi í ágúst 2006. Til undirbúnings hafði verið skipuð sérstök nefnd um málið á vegum sambandsins og lagði hún fram tillögu um skilgreiningu á reikistjörnum. Samkvæmt henni hefðu þrír hnettir bæst strax í hóp þeirra níu reikistjarna sem þegar voru þekktar. Þetta voru Ceres, sem hingað til hefur verið talinn til smástirna, Karon sem er í grennd við Plútó og útstirnið Eris. Hefði sú tillaga hlotið náð fyrir augum stjörnufræðinga hefði reikistjörnum sólkerfisins fjölgað úr níu í tólf og fjöldinn ef til vill náð hundraði ef ekki þúsundum innan nokkurra ára.

Tillagan var felld og ný skilgreining samin í staðinn. Sú skilgreining batt enda á 76 ára vist Plútós í þeim hópi sem menn kalla reikistjörnur. Samkvæmt henni verður himinhnöttur að uppfylla þrjú skilyrði til að geta talist reikistjarna: Hann verður að vera

a) á braut um sólina,
b) hafa nægilegan þyngdarkraft til að vera því sem næst hnattlaga og
c) hafa fjarlægt allt efni í næsta nágrenni við braut sína.

Á þingi Alþjóðasambandsins var einnig samþykkt að skilgreina nýjan flokk svokallaðra dvergreikistjarna. Til þess að teljast dvergreikistjarna þarf fyrirbæri að uppfylla fyrri tvö skilyrðin (a og b) en má auk þess hvorki vera reikistjarna né fylgitungl. Plútó uppfyllir þessi skilyrði auk Ceresar, Erisar, Makemake og Haumea og eru þessir hnettir því taldir til dvergreikistjarna. Nú þegar eru þekktir tugir hnatta sem gætu talist dvergreikistjörnur og því má búast við að sá hópur fari ört vaxandi á næstu árum.

Sólin, reikistjörnurnar og dvergreikistjörnurnar í réttum stærðarhlutföllum. Fjarlægðarhlutföllin eru vitaskuld röng.
Sjá nánar: Skilgreining á reikistjörnu
Sjá nánar: Dvergreikistjörnur

Mælieiningar innan sólkerfisins

Stjörnufræðingar mæla fjarlægðir innan sólkerfisins með stjarnfræðieiningu (SE, Astronomical Unit eða AU). Ein stjarnfræðieining er meðalfjarlægðin milli jarðar og sólar, eða um það bil 150.000.000 km. Þannig er jörðin í 1 SE fjarlægð frá sólu, Júpíter í 5,2 SE fjarlægð en Plútó í nærri 38 SE fjarlægð. Eitt ljósár jafngildir 63.240 stjarnfræðieiningum svo fjarlægðin til næstu sólstjörnu við sólina okkar er 266.364 SE eða 4,2 ljósár.

Fjarlægð reikistjörnu frá sólu er örlítið breytileg vegna þess að brautir reikistjarnanna eru sporöskjulaga og fylgja þær því lögmálum Keplers. Sagt er að braut reikistjörnunnar hafi þá miðskekkju. Sé braut reikistjörnu því sem næst hringlaga er miðskekkjan lítil en mikil eftir því sem hún er meira sporöskjulaga. Þegar reikistjarna er næst sólu er hún í sólnánd en í sólfirrð þegar hún er fjærst sólu.

Umferðartími reikistjarnanna mælist í jarðarárum. Þannig er jörðin eitt ár að ljúka einni hringferð umhverfis sólina á meðan Mars er tæp tvö jarðarár. Júpíter lýkur einni hringferð á tæplega tólf árum en ysta reikistjarnan Neptúnus er tæp 164 ár á leið sinni umhverfis sólina.

Reikistjörnurnar og flestir aðrir hnettir í sólkerfinu snúast í sömu átt um sólina á nærri hringlaga brautum á fleti sem kallast sólbaugur (ecliptic). Ef við lítum niður á sólkerfið snúast hnettirnir rangsælis (líkt og klukka sem gengur aftur á bak). Frávik brautar reikistjörnu frá sólbaugnum kallast brautarhalli. Þannig hefur braut Merkúríusar um 7° brautarhalla frá sólbaugnum (virðist fara undir og yfir ímyndaðan sólbaugsflötinn) en braut jarðar 0°.

Brautir reikistjarnanna. Reikistjörnurnar snúast umhverfis sólina á sporöskjulaga brautum á fleti sem kallast sólbaugur. Eins og sjá má hallar braut dvergreikistjörnunnar Plútó talsvert miðað við brautir reikistjarna sólkerfisins.

Möndulhalli flestra reikistjarna er nærri lóðréttur miðað við sólbaug. Undantekningin er Úranus sem segja má að rúlli áfram líkt og keilukúla umhverfis sólina. Jarðarbúar verða áþreifanlega varir við möndulhallann á hverju ári því hálft árið hallar norðurhvel í átt til sólar (sumar á norðurhveli) en hinn helminginn nýtur suðurhvelið meiri birtu frá sólinni. Af þessum möndulhalla hljótast þar af leiðandi árstíðaskipti. Þar sem möndulhallinn er lítill eiga nánast engar árstíðabreytingar sér stað.

Möndulhalli reikistjarnanna. Segja má að Úranus liggi nokkurn veginn á hlið í sólkerfisplaninu miðað við hinar reikistjörnurnar. Venus er sér á parti því hún snýst í réttsælis á meðan flestir hnettirnir snúast rangsælis.
Mynd: Calvin J. Hamilton

Myndun og þróun

Talið er að sólkerfið okkar hafi orðið til úr risavöxnu gas- og rykskýi - stjörnuþoku - fyrir um 4,6 milljörðum ára. Líklegt er að þetta gasský hafi verið nokkur ljósár í þvermál og alið af sér nokkrar stjörnur. Því má leiða líkum að því að einhvers staðar í Vetrarbrautinni okkar séu systursólir sólarinnar okkar á sveimi.

Sambærileg gas- og rykský sem myndaði sólkerfið okkar er að finna á víð og dreif um Vetrarbrautina. Einna frægast er Sverðþokan í Óríon en á myndum Hubblessjónaukans sjást stjörnur í fæðingu og rykský í kringum þær. Uppruni efnisins í þessum gas- og rykskýum má rekja til sprengistjarna sem framleiða þung frumefni á borð við súrefni og járn sem reikistjörnur á borð við jörðina geta myndast úr.

Mynd Hubblessjónaukans af frumstjörnu með aðsópskífu. Græna slikjan í kring er gasskýið í Sverðþokunni í Óríon. Þarna eru sólir og sólkerfi að myndast.

Sprengistjörnur eiga mikinn þátt í myndun sólkerfisins. Þegar stjarna springur dreifir hún ekki einungis þungum frumefnum um geiminn heldur kemur af stað gríðarlegri höggbylgju. Þegar höggbylgjan rekst á stjörnuþokuna verður röskun á skýinu sem þéttir ákveðin svæði í þokunni. Þar sem skýið er þéttast yfirstígur þyngdarkrafturinn gasþrýstinginn svo samdráttur getur hafist.

Við röskunina hefur gasskýið byrjað að snúast og vegna lögmálsins um varðveislu hverfiþungans snýst það hraðar er skýið dregst saman. Gasið í miðju skýsins hitnar við árekstra atómana og frumstjarna myndast. Í upphafi er frumstjarnan stór gaskúla og í kringum hana aðsópsskífa. Eftir um 100 milljón ár eða þegar hitastigið í miðju frumstjörnunnar nær átta milljón gráðum á Kelvín hefst kjarnasamruni. Frumstjarnan er þá orðin sól.

Úr afgangsefninu í kringum sólina nýfæddu mynduðust reikistjörnurnar, fylgitunglin og aðrir smáhnettir. Innst í sólkerfinu var of heitt til þess að léttu frumefnin, gastegundirnar, þéttust í reikistjörnur. Þess vegna eru reikistjörnurnar næst sólu úr bergi og málmum. Utar í sólkerfinu, þar sem hitastigið var lægra, þéttust léttu frumefnin í gasrisana Júpíter og Satúrnus og ísrisana Úranus og Neptúnus.

Myndun sólkerfisins með listamannsaugum. Í miðju skífunnar er nýfædd sól og aðsópskífunni utar mynduðust reikistjörnurnar.

Smám saman hreinsaði sólvindurinn frá sólinni sólkerfið okkar með því að blása ryki og gasi út úr skífunni. Myndunarferlið var þá á enda en á víð og dreif um sólkerfið var afgangsefni, smástirni og halastjörnur.

Sjá nánar: Myndun sólkerfisins
Sjá nánar: Myndun sólstjarna

Sólin

Sólin okkar er meðalstór stjarna.

Sólin er ein af um það bil 200 milljörðum stjarna í Vetrarbrautinni okkar. Hún er í um 30.000 ljósára fjarlægð frá miðju Vetrarbrautarinnar en í aðeins 150 milljón km fjarlægð frá jörðinni. Sólin er meðalstór gul stjarna á meginröð Hertzsprung-Russell línuritsins, um það bil 4,6 milljarða ára gömul.

Sólin skín vegna kjarnasamruna í iðrum hennar. Innst í kjarna hennar er gríðarlegur hiti og þrýstingur sem veldur því að fjórar róteindir eða vetniskjarnar sameinast og mynda einn helíumkjarna eða alfaögn. Við þetta ferli myndast ljós og hiti sem við finnum fyrir á hverjum einasta degi. Útreikningar benda til þess að sólin sé búin með um það bil helming orkuforða síns. Þegar æviskeið hennar rennur á enda eftir um það bil fimm milljarða ára færist hún af meginröð og breytist í rauða risastjörnu sem er stærri, bjartari, kaldari og rauðari. Á þeim tímapunkti verður hún sennilega búin að gleypa Merkúríus, Venus og jörðina. Á endanum klárast orkuforði sólarinnar og varpar þá rauða risastjarnan frá sér ystu efnislögum sínum. Í hjarta hringþokunnar sem þá myndast situr eftir hvítur dvergur sem kólnar smátt og smátt.

Sólin er að líkindum stjarna af Stjörnubyggð I sem þýðir að hún varð til á seinni stigum þróunar í alheiminum. Sólin inniheldur fleiri málma (þau frumefni sem eru þyngri en vetni og helíum) en eldri stjörnur af stjörnubyggð II. Málmar mynduðust í kjörnum sprengistjarna sem þýðir að fyrstu stjörnur alheimsins urðu að deyja til að dreifa frumefnum á borð við súrefni, kísil og járni um alheiminn. Málmar eru forsenda þess að sólkerfi gat myndast í kringum sólina og að lokum lífið á jörðinni.

Sjá nánar: Sólin
Sjá nánar: Myndun sólstjarna
Sjá nánar: Æviskeið stjarna

Innra sólkerfið

Hefð er fyrir því að skipta sólkerfinu í innra sólkerfi og ytra sólkerfi. Í innra sólkerfinu eru fjórar reikistjörnur – Merkúríus, Venus, Jörðin og Mars – sem allar eiga það sameiginlegt að hafa fast yfirborð. Þær eru þar af leiðandi oft kallaðar bergreikistjörnur. Stærðarhlutföllin sjást á myndinni hér fyrir neðan.


Reikistjörnurnar Merkúríus, Venus, Jörðin og Mars eru bergreikistjörnur í innra sólkerfinu.
  • Merkúríus (0,4 SE) er innsta og smæsta reikistjarnan (0,055 jarðmassar). Merkúríus hefur ekkert fylgitungl en yfirborð þess er þakið gígum. Merkúríus líkist þannig á margan hátt tunglinu þótt ákveðinn munur sé á gígum þessara tveggja hnatta. Þrátt fyrir smæð sína hefur Merkúríus næstmestan eðlismassa (5,43 g/cm3) allra fyrirbæra í sólkerfinu á eftir jörðinni (5,52 g/cm3). Ástæðan er risastór járnkjarni sem telur a.m.k. 42% rúmmáls reikistjörnunnar. Ekki er vitað hvers vegna Merkúríus inniheldur svo mikið járn en það er eitt markmið MESSENGER geimfarsins að finna út úr því. Vegna nálægðar við sól og smæðar sinnar hefur Merkúríus engan teljanlegan lofthjúp þótt stöku atóm myndi þunnan hjúp um reikistjörnuna.
  • Venus (0,7 SE) er önnur reikistjarnan frá sólu og þriðja smæsta (0,89 jarðmassar). Venus hefur gríðarlega þykkan lofthjúp úr koldíoxíði og af því hljótast gífurleg gróðurhúsaáhrif. Yfirborðshitastigið á Venusi er að meðaltali 480°C. Yfirborð reikistjörnunnar virðist jarðfræðilega ungt en þar eru sárafáir gígar en fjöldi eldfjalla. Venus hefur ekkert fylgitungl. Venus er álíka stór að þvermáli og jörðin og hafa þessar tvær reikistjörnur því oft verið kallaðar tvíburar.
  • Jörðin (1 SE) er þriðja reikistjarnan frá sólu og fjórða smæsta. Jörðin hefur eitt fylgitungl sem er það stærsta í sólkerfinu sé miðað við stærð móðurreikistjörnunnar. Jörðin er eina reikistjarnan sem ekki er nefnd eftir guði eða gyðju úr grískri eða rómverskri goðafræði. Jörðin er eina reikistjarnan sem hefur jarðfræðilega virkni svo vitað sé og hefur hún mótað yfirborð hennar í sögu sólkerfisins. Fáir árekstragígar eru á jörðinni sem þýðir að yfirborðið er ungt. Jörðin er eina reikistjarnan sem hefur fljótandi vatn á yfirborðinu og er ennfremur eina reikistjarnan sem hefur líf.
  • Mars (1,5 SE) er fjórða reikistjarnan frá sólu og næst smæsta (0,11 jarðmassar). Mars hefur örþunnan lofthjúp úr koldíoxíði en á yfirborði hans er margt forvitnilegt að finna, til dæmis risavaxin eldfjöll, þeirra á meðal Ólympusfjall sem er stærsta eldfjall sólkerfisins, og risagljúfur eins og Marinergljúfrin sem sýnir að jarðvirkni hefur átt sér stað tiltölulega nýlega. Á yfirborðinu má ennfremur finna ummerki um fljótandi vatn sem þýðir að lofthjúpurinn hefur eitt sinn verið þykkari og hlýrri en hann er nú. Sú staðreynd hefur orðið til þess að menn telja möguleika á að á Mars hafi einhvern tímann þrifist líf. Mars hefur tvö fylgitungl, Fóbos og Deimos.

Smástirnabeltið

Smástirni eru litlir hnettir úr bergi og málmum í sólkerfinu, innan við 1000 km í þvermál, hafa enga halastjörnuvirkni, snúast í kringum sólina en eru ekki nægilega stór til að geta talist til reikistjarna eða dvergreikistjarna. Þau eru oft óreglulöguð vegna þess að þyngdarkrafturinn er ekki nægilega mikill til að mynda kúlulaga hnött.

Samástirni eru afgangsefni frá myndun sólkerfisins. Þau eru aðallega að finna í smástirnabeltinu milli Mars og Júpíters, í milli 2,3 SE og 3,3 SE fjarlægð, en einnig í minna magni á víð og dreif um sólkerfið. Þetta belti inniheldur milljónir smástirna af ýmsum stærðum og gerðum allt niður í hnetti sem eru innan við 1 km í þvermál. Í dag eru þekkt yfir 90.000 smástirni. Ceres (2,77 SE) er stærsti hnötturinn (940 km í þvermál) innan smástirnabeltisins og nógu stór til að teljast til dvergreikistjarna. Ceres var talin reikistjarna þegar hann fannst í upphafi 19. aldar en var skömmu síðar flokkaður sem smástirni þegar fleiri sambærileg fyrirbæri höfðu uppgötvast.

Smástirnið Gaspra séð frá Galíleó geimfarinu úr 5300 km fjarlægð.

Þó svo að fjöldi smástirna sé mikill er samanlagt rúmmál þeirra ekki svo mikið. Ef hnöttur væri hnoðaður saman úr öllum smástirnunum yrði hann aðeins um 1500 km í þvermál, sem er minna en helmingur af þvermáli tunglsins. Massinn væri líka einungis um 1/20 af massa tunglsins. Smástirni dreifast mjög mikið um smástirnabeltið svo engin hætta er á að geimför rekist á smástirni á ferðum sínum í gegnum það.

Sjá nánar: Smástirni
Sjá nánar: Smástirnabeltið
Sjá nánar: Loftsteinar

Ytra sólkerfið

Í ytra sólkerfinu eru aðrar fjórar reikistjörnur – Júpíter, Satúrnus, Úranus og Neptúnus – sem allar hafa það sammerkt að vera úr lofttegundum. Þær eru þar af leiðandi oft kallaðar gasrisar. Gasrisarnir hafa ekkert fast yfirborð svo ekki er unnt að lenda geimfari á þeim. Stærðarhlutföllinn sjást á myndinni hér fyrir neðan.

Reikistjörnurnar Júpíter, Satúrnus, Úranus og Neptúnus eru í ytra sólkerfinu.
  • Júpíter (5,2 SE) er fimmta reikistjarnan frá sólu og langstærst (318 jarðmassar) en massi hans er 2,5 falt meiri en massi allra hinna samanlagt. Júpíter er að mestu úr vetni og helíum og í iðrum hans myndast varmi sem framkallar litríkan lofthjúp og mjög áberandi kennileiti sem eru greinileg í gegnum stjörnusjónauka. Umhverfis Júpíter ganga að minnsta kosti 63 fylgitungl. Af þeim eru Galíleótunglin fjögur, Íó, Evrópa, Ganýmedes og Kallistó langstærst. Ganýmedes er ennfremur stærsta tungl sólkerfisins.
  • Satúrnus (9,5 SE) er sjötta reikistjarnan frá sólu og næst stærsta (95 jarðmassar). Satúrnus er þekktust fyrir tignarlegt hringakerfi úr ís sem er stórfenglegt að sjá í gegnum stjörnusjónauka. Satúrnus líkist Júpíter að miklu leyti fyrir utan litríkan lofthjúpinn en þó má oftast sjá nokkur áberandi skýjabelti. Umhverfis Satúrnus ganga að minnsta kosti 60 fylgitungl. Af þeim er Títan stærst, næst stærsta tungl sólkerfisins og stærri en Merkúríus. Á tunglinu Enkeladus sjást ummerki um fljótandi vatn undir ísyfirborðinu
  • Úranus (19,6 SE) er sjöunda reikistjarnan frá sólu og sú þriðja stærsta að þvermáli en fjórða massamesta (14 jarðmassar). Úranus er einstök meðal reikistjarnanna að því leiti að möndulhalli hennar er svo mikill (97,9°) að hún virðist rúlla á hliðinni umhverfis sólina. Lofthjúpur Úranus er fremur einstleitur og fátt áhugavert sem sést í gegnum stjörnusjónauka. Umhverfis Úranus ganga a.m.k. 27 tungl, Títanía stærst þeirra.
  • Neptúnus (30 SE) er áttunda og ysta reikistjarna sólkerfisins og sú fjórða stærsta að þvermáli en þriðja massamesta (17 jarðmassar). Í lofthjúpi Neptúnusar sjást venjulega nokkur stór og áberandi dökkleit ský en fátt áhugavert er sýnilegt í gegnum stjörnusjónauka. Umhverfis Neptúnus ganga a.m.k. þrettán fylgitungl, Tríton þeirra stærst en á honum er að finna íshveri.

Útstirnin

Handan Neptúnusar leynast milljarðar smárra íshnatta sem nefnd eru útstirni á íslensku (Trans-Neptunian Objects). Útstirnin eru flokkuð í hópa eftir fjarlægð þeirra frá sólu. Í milli 30 til 50 stjarnfræðieininga fjarlægð er Kuipersbeltið, enn lengra er svonefnd dreifskífa sem teygir sig yfir 100 stjarnfræðieiningar frá sólinni. Yst er svo líklega að finna Oortsskýið sem nær ef til vill um 100.000 stjarnfræðieiningar út í geiminn. 

  • Kuipersbeltið er skífulaga svæði í 30 til 50 SE (4,5 til 7,5 milljarða km) fjarlægð frá sólu sem inniheldur milljónir íshnatta. Íshnettirnir í beltinu eru flestir afar smáir en talið er að yfir 100.000 hnettir séu stærri en 50 km í þvermál en stærstu hnettirnir eins og Quaoar, Varuna og Orkus gætu einn daginn flokkast sem dvergreikistjörnur. Þrátt fyrir gríðarlegan fjölda hnatta í beltinu er massi þess afar lítill eða í mesta lagi einn-tíundi af massa jarðar. Talið er að skammferðarhalastjörnur eigi rætur að rekja til Kuipersbeltisins.

    Dvergreikistjarnan Plútó (39 SE að meðaltali eða 5,9 milljarðar km fjarlægð) og fylgitungl hans Karon eru meðal stærstu hnatta Kuipersbeltisins. Plútó var flokkaður sem reikistjarna frá því hann fannst árið 1930 eða þar til hann var felldur af stalli árið 2006. Plútó var lengi vel talinn stærsti hnöttur Kuipersbeltisins, allt þar til dvergreikistjarnan Eris fannst í útjaðri beltisins árið 2003. Athuganir leiddu í ljós að Eris var bæði stærri en Plútó að þvermáli og massa og því stærsta dvergreikistjarnan.
  • Dreifskífan er, líkt og nafnið ber með sér, mjög dreift skífulaga svæði þar sem litlir íshnettir eru á sveimi í kringum sólina. Þessir hnettir hafa mjög ílangar brautir, með miðskekkju upp á allt að 0,85 og upp undir 40 gráðu brautarhalla miðað við sólbauginn. Það þýðir að við sólnánd eru þessir hnettir innan Kuipersbeltisins í um 30 stjarnfræðieininga fjarlægð, en langt utan þess við sólfirð í meira en 100 stjarnfræðieininga fjarlægð. Umferðartíminn getur þar af leiðandi verið mjög langur (560 ár hjá Erisi en 12059 ár hjá Sednu). Stjörnufræðingar telja margir hverjir að hnettir í dreifskífunni hafi upphaflega tilheyrt Kuipersbeltinu en síðar dreifst utar af völdum þyngdaráhrifa frá gasrisunum, sér í lagi Neptúnusi. Telja má líklegt að flestar skammferðarhalastjörnur eigi rætur að rekja til dreifskífunnar og Kuipersbeltisins.

    Dvergreikistjarnan Eris tilheyrir dreifskífunni og einnig Sedna. Sedna er á mjög ílangri braut (0,855 miðskekkju) sem þýðir að þegar Sedna er næst sólu er hún í 76 SE fjarlægð en hvorki meira né minna en 975 SE fjarlægð við sólfirð.
  • Oortsskýið er risavaxið ský sem inniheldur milljarða íshnatta og umlykur sólina. Talið er að Oortsskýið teygi sig allt að 100.000 SE út í geiminn eða næstum tvö ljósár og þaðan eiga langferðarhalastjörnur rætur sínar að rekja. Sedna gæti mögulega verið hluti af innanverðu Oortsskýinu og gæti flokkast sem dvergreikistjarna í náinni framtíð.

Sjá nánar: Útstirni

Ystu mörk

Ekki er til formleg skilgreining á því hvar sólkerfið endar og hvar djúpgeimurinn tekur við. Endimörk sólkerfisins ráðast af áhrifamörkum sólvindsins og þar sem þyngdaráhrifa sólarinnar hættir að gæta.

Sólvindshvolfið (heliosphere) er það svæði í geimnum umhverfis sólina þar sem sólvindurinn flæðir um. Talið er að sólvindshvolið teygi sig um 100 stjarnfræðieiningar (15 milljarða km) út í geiminn og er bundið við sólvindsmörkin (heliopause). Við sólvindsmörkin jafnast þrýstingur sólvindsins við þrýstinginn frá stjörnuvindunum út, þ.e.a.s. milligeimsgasinu. Jaðar sólvindsmarkanna, þar sem sólvindurinn rekst á stjörnuvindinn, kallast jaðarhögg (termination shock).

Lögun sólvindshvolfsins er óþekkt en talið er að það líkist segulsviði jarðar, þ.e. hvellaga öðru megin og ílangt hinu megin, nokkurn veginn eins og hali halastjörnu.

Enn utar, handan sólvindsmarkanna, er stafnhöggsbylgjan, þ.e. sá staður þar sem stjörnuvindurinn eða milligeimsgasið rekst á sólvindshvolfið. Stjörnuvindurinn streymir þá í kringum sólvindshvolfið líkt og sjór bylgjast umhverfis skip á siglingu sem klýfur sjóinn.

Mynd sem sýnir sólvindshvolfið.

Tungl

Hingað til hafa 166 fylgihnettir (tungl) fundist á braut um sex reikistjörnur sólkerfisins. Sum eru stærri en reikistjarnan Merkúríus og tunglið okkar en önnur eru agnarsmá. Ítalski stjörnufræðingurinn Galíleó Galílei fann fyrstu fylgihnettina utan jarðar í janúar árið 1610, þegar hann leit á Júpíter í gegnum sjónaukann sinn og fann fjögur tungl. Síðan hefur fjöldi annarra tungla fundist í sólkerfinu og hefur þáttur gervitungla reynst drjúgur.

Samanburður á stærðum fylgitungla reikistjarna sólkerfisins við jörðina. Stærsta tungl sólkerfisins er Ganýmedes við Júpíter en þar á eftir kemur Satúrnusartunglið Títan. Eins og sjá má eru sum tunglin agnarsmá og í raun smástirni.

Tunglin eru mörg hver afar fróðleg og á öldnum yfirborðum þeirra er myndunarsaga sólkerfisins geymd. Sum hafa lofthjúp, t.d. Títan við Satúrnus og Tríton við Neptúnus. Önnur hafa segulsvið, t.a.m. Ganýmedes við Júpíter og annað Júpítertungl, Íó, er eldvirkasti hnöttur sólkerfisins. Undir þykkri ísskorpu Evrópu við Júpíter gæti leynst haf og jafnvel líf og á Ganýmedesi finnast einnig merki um ísflekahreyfingar. Smæstu tunglin gætu verið smástirni sem reikistjarnan náði að klófesta með þyngdartogi sínu, t.d. Fóbos og Deimos við Mars, fjöldi tungla við Júpíter, Satúrnus, Úranus og hugsanlega Nereid o.fl. við Neptúnus.

Sjá nánar: Fylgitungl reikistjarnanna

Lofthjúpur, hringar og segulsvið

Næstum allar reikistjörnurnar, og fáein tungl, hafa lofthjúp. Lofthjúpur jarðar er að mestu úr nitri og súrefni og er hann lífvænlegur. Vegna nálægðar við sól getur Merkúríus ekki viðhaldið lofthjúpi því sólvindar blása honum burt. Venus hefur þykkan lofthjúp úr koldíoxíði og úr skýjunum rignir brennisteinssýru, þótt regnið nái aldrei að yfirborðinu sökum gífurlegs hita. Lofthjúpur Mars er örþunnur og úr koldíoxíði en getur samt viðhaldið miklum rykstormum sem stundum hylja allt yfirborðið. Júpíter, Satúrnus, Úranus og Neptúnus eru að mestu leyti úr tveimur algengustu frumefnunum, vetni og helíum. Plútó hefur örþunnan lofthjúp sem frýs og fellur sem snjór á yfirborðið þegar hann fjarlægist sól, en þiðnar er hann nálgast sól aftur. Á margan hátt líkist Plútó halastjörnu.

Lofthjúpur Mars er örþunnur og að mestu úr koldíoxíð. Allar reikistjörnur sólkerfisins, að Merkúríusi undanskildri, hafa lofthjúpa.

Frá 1610 til 1977 var Satúrnus talin eina reikistjarnan með hringa. Í dag vitum við að Júpíter, Úranus og Neptúnus hafa líka hringakerfi, þótt Satúrnus sé réttnefndur Hringadróttinn í þessum hópi. Hringagnirnar eru á stærð við rykörður upp í að vera á stærð við hús og eru úr bergi og/eða ís.

Flestar reikistjörnurnar hafa segulsvið sem teygja sig langt út í geiminn og mynda þá segulhvolf. Segulhvolfið snýst samfara reikistjörnunum og sópa hlöðnum ögnum frá sólinni með sér. Þessar agnir mynda m.a. norðurljósin á reikistjörnunum. Sólin hefur líka segulsvið, svokallað sólvindshvolf sem nær yfir allt sólkerfið okkar.

Nágreni sólkerfisins

Tiltölulega fáar stjörnur er að finna í næsta nágreni sólkerfisins, eða í innan við tíu ljósára fjarlægð (95 trilljón km). Nálægasta fastastjarnan er rauða dvergstjarnan Proxima Centauri en hún er í 4,2 ljósára fjarlægð. Proxima tilheyrir þrístirnakerfi sem kallast α (Alfa) Centauri og skína þær skært í stjörnumerkinu Mannfákurinn á suðurhimninum (sést því miður ekki frá Íslandi). α Centauri A og B eru örlítið fjarlægari eða í 4,4 ljósára fjarlægð. Næst kemur stjarna Barnards (5,9 ljósár), þá Wolf 359 (7,8 ljósár) og svo Lalande 21185 (8,3 ljósára fjarlægð). Stærsta stjarnan í innan við tíu ljósára fjarlægð er Síríus (8,6 ljósár) í Stórahundi sem er ríflega tvöfalt massameiri en sólin og bjartasta stjarna næturhiminsins.

Nálægasta stjarnan sem líkist sólinni mest er τ (Tá) Ceti, sem er í 11,9 ljósára fjarlægð. Hún hefur 80% af massa sólar en aðeins 60% af birtu hennar. Nálægasta þekkta sólkerfið við sólina er við stjörnuna ε (Epsilon) Eridani, stjörnu sem er aðeins daufari og rauðari en sólin okkar. Hún er í 10,5 ljósára fjarlægð og er vitað um eina reikistjörnu, ε Eridani b, sem er 1,5 sinnum massameiri en Júpíter og hefur 6,9 ára umferðartíma.

Þrívítt kort af öllum þekktum stjörnum í innan við 12,7 ljósára fjarlægð frá sólinni okkar.
Mynd: ESO

Á miðöldum var sú hugmynd ríkjandi að jörðin væri miðja alheimsins og sólin og allar hinar stjörnurnar snerust í kringum okkur. Á 15. öld sýndi pólski munkurinn Nikulás Kópernikus fram á að jörðin og hinar reikistjörnurnar snerust í kringum sólina. Sólin sjálf er svo aftur langt frá því að vera miðja heimsins. Hún (og þar með allt sólkerfið okkar) tilheyrir bjálkaþyrilvetrarbraut sem er 100.000 ljósár í þvermál og inniheldur meira en 200 milljarða sólstjarna. Gengur hún undir nafninu Vetrarbrautin (með stórum staf) á íslensku. Sólin okkar er í útjaðri Óríonsarms Vetrarbrautarinnar eða í um 30.000 ljósára fjarlægð frá miðju hennar. Sólin ferðast á nokkurn veginn hringlaga braut umhverfis Vetrarbrautarmiðjuna á 220 km hraða á sekúndu og lýkur einum umferðartíma á 250 milljón árum, eða á einu vetrarbrautarári. Sóknarpunktur sólar, sá staður á stjörnuhimninum sem sólin og sólkerfið stefnir að, er nærri stjörnumerkinu Herkúles, nánar tiltekið í átt að stjörnunni Vega.

Vetrarbrautin okkar tilheyrir enn stærri hópi ríflega 30 vetrarbrauta, svonefndum Grannhópi. Grannhópurinn er aftur örsmár hluti enn stærri vetrarbrautarþyrpingar sem nefnist Meyjarþyrpingin. Í henni eru a.m.k. 2000 vetrarbrautir en þó er hún aðeins lítill hluti enn stærri heildar sem nefnist Meyjar-ofurþyrpingin og inniheldur e.t.v. 10.000 vetrarbrautir. Í geimnum er ótrúlegur fjöldi ofurþyrpinga og líklegt að heildarfjöldi vetrarbrauta í hinum sýnilega alheimi sé um 200 milljarðar. Af þessari upptalningu má draga þá ályktun að alheimurinn er ótrúlega stór og við á jörðinni, ótrúlega smá í samanburði.

Sjá nánar: Önnur sólkerfi
Sjá nánar: Vetrarbrautin okkar

Sjá nánar: Alheimurinn

Könnun

Galíleó Galílei (1564-1642) hóf vísindabyltingu þegar hann beitti fyrstur manna sjónauka til rannsókna á stjörnuhimninum. Með sjónaukanum uppgötvaði hann t.d. fjögur fylgitungl Júpíters.

Það var ekki fyrr en með tilkomu sjónaukans að þekking manna á sólkerfinu jókst gríðarlega. Segja má að könnun sólkerfisins hafi hafist fyrir alvöru þegar Ítalinn Galíleó Galílei beitti fyrstur manna sjónauka til rannsókna á sólkerfinu okkar árið 1609. Með sjónaukanum sínum tókst honum að uppgötva gíga á tunglinu, sólbletti á sólinni og fjögur fylgitungl Júpíters. Galíleó tók einnig eftir sérkennilegu útliti Satúrnusar en sjónaukinn hans gaf of litla stækkun til þess að hann áttaði sig á hvað olli.

Árið 1655 hóf Hollendingurinn Christiaan Huygens að rannsaka Satúrnus með sjónaukanum sínum sem var talsvert betri en sjónauki Galíleós. Huygens taldi að Satúrnus væri umvafinn þunnum flötum hringum sem snertu reikistjörnunna hvergi. Tuttugu árum síðar, eða árið 1675, beindi ítalski stjörnufræðingurinn Giovanni Domenico Cassini sjónaukanum sínum að Satúrnus og uppgötvaði dökka geil í hringunum sem í dag er nefnt honum til heiðurs.

Árið 1705 reiknaði Englendingurinn Edmund Halley út að halastjörnurnar sem sáust 1531, 1607 og 1683 væru eina og sama halastjarnan. Með lögmál Newtons að vopni fann Halley út að halastjarna þessi brtist á 76 ára fresti og spáði fyrir um endurkomu hennar árið 1758. Sú spá gekk eftir og var halastjarnan nefnd honum til heiðurs. Snemma á átjándu öld varð hugtakið sólkerfi ennfremur til.

Tiltölulega fátt gerðist næstu árin eða þar til stærri og betri sjónaukar komu til sögunnar. Þann 13. mars árið 1781 var ensk-þýski stjörnufræðingurinn William Herschel í leit að tvístirnum í Nautinu þegar hann uppgötvaði daufa þokukennda stjörnu. Herschel taldi í fyrstu að um halastjörnu væri að ræða og fylgdist grannt með henni næstu nætur á eftir. Smám saman varð honum ljóst að stjarnan sýndi enga halastjörnuvirkni og komst að lokum að því að um sjöundu reikistjörnu sólkerfisins væri að ræða. Var hún nefnd Úranus og var það fyrsta reikistjarnan sem uppgötvaðist með aðstoð sjónauka.

Á nýársnótt 1801 uppgötvaði Ítalinn Giuseppe Piazzi lítinn hnött milli brauta Mars og Júpíters sem hann nefndi Ceres. Upphaflega var talið að um nýja reikistjörnu væri að ræða en á næstu árum fundust fjölmargir samskonar hnettir til viðbótar í álíka mikilli fjarlægð frá sólinni. Á endanum voru þessir nýju litlu hnettir flokkaðir sem smástirni.

Eftir að Herschel uppgötvaði Úranus fylgdust menn grant með braut hans. Truflanir á brautinni varð til þess að menn tók að gruna að önnur reikistjarna leyndist enn utar. Útreikningar tveggja stærðfræðinga sögðu fyrir um staðsetningu óþekktrar reikistjörnu sem fannst svo þann 23. september 1846. Var reikistjarnan nefnd Neptúnus.

Fundur tveggja nýrra reikistjarna stækkaði heimsmynd manna verulega en ekkert í líkingu við það sem gerðist þegar Friedrich Wilhelm Bessell mældi vegalengdina til stjörnunnar 61 Cygni í Svaninum árið 1838. Bessell beitti svonefndri hliðrunaraðferð, þ.e.a.s. hliðrun í staðsetningu stjörnu sem hlýst af völdum snúnings jarðar um sólina. (Prófaðu að horfa á ljósastaur og horfa með sitthvoru auganu til skiptist. Með einfaldri hornafræði er hægt að reikna út fjarlægð þína frá ljósastaurnum út frá hliðruninni og hið sama má gera með stjörnurnar.) Bessell sá að stjarnan var í tæplega 11 ljósára fjarlægð og var þetta fyrsta beina sönnun þess að fjarlægðin milli sólar og stjarnanna var gífurleg. Stuttu síðar eða árið 1856 notaði Angelo Secchi litrófssjá til að bera saman litróf sólarinnar okkar og annarra stjarna. Secchi hafði þá uppgötvað að sólin var stjarna eins og allar hinar stjörnurnar á himninum.

Eftir uppgötvun Neptúnusar árið 1846 komu í ljós truflanir á braut hans sem voru of miklar til að aðeins Úranus gæti valdið þeim. Hófu menn því leit að Reikistjörnunni X sem bar engan árangur. Bandaríski stjörnufræðingurinn Percival Lowell var þó ekki af baki dottinn og fyrirskipaði leit að óséðu reikistjörnunni með sjónaukanum í Lowell-stjörnustöðinni í Flagstaff í Arizona. Ungur stjörnufræðingur að nafni Clyde Tombaugh var ráðinn sérstaklega til að leita að reikistjörnunni og bar leit hans árangur þegar hann fann Plútó í Tvíburunum árið 1930. Plútó var hins vegar of lítill til að geta valdið truflunum á braut Neptúnusar og fannst hann því fyrir tilviljun. Plútó var talinn í hópi reikistjarna þar til margir aðrir sambærilegir hnettir fundust á svipuðum stað í sólkerfinu. Plútó var því felldur af stalli árið 2006 og flokkaður sem dvergreikistjarna.

Könnun gervitungla

Voyager geimförin heimsóttu ytri reikistjörnur sólkerfisins. Þau eru nú á leið út úr sólkerfinu.

Geimöldin hófst þann 4. október árið 1957 þegar Sovétmenn sendu Spútnik 1 út í geiminn. Eftir að mannkynið öðlaðist tækni til að senda gervitungl út í geiminn hefur fjöldi gervitungla verið sendur til að kanna sólkerfið. Gervitungl hafa heimsótt allar reikistjörnurnar og skilað okkur ómetanlegri þekkingu á þessum forvitnilegu stöðum.

Árið 1959 sendu Sovétmenn Luna 1 gervitunglið til tunglsins. Upphaflega átti Luna 1 að rekast á yfirborð tunglsins en Sovétmenn hittu ekki og varð gervitunglið það fyrsta sem komst á braut um sólina. Árið 1962 sendu Bandaríkjamenn Mariner 2 gervitunglið til Venusar og var það fyrsta geimfarið til að heimsækja aðra reikistjörnu. Þremur árum síðar flaug Mariner 4 framhjá Mars, fyrst geimfara.

Fyrsti leiðangurinn út í ytra sólkerfið var Pioneer 10 sem sendur var á loft árið 1972. Pioneer 10 flaug fyrst geimfara í gegnum smástirnabeltið og loks framhjá Júpíter árið 1973 en var svo beint út úr sólkerfinu. Pioneer 10 stefnir nú í átt að stjörnunni Aldebaran í Nautinu. Sex árum síðar (1979) heimsótti Pioneer 11 Satúrnus fyrst geimfara. Eftir það var geimfarinu stefnt út úr sólkerfinu og stefnir nú í átt að stjörnumerkinu Örninn. Ef allt gengur að óskum flýgur Pioneer 11 framhjá stjörnu eftir fjögur milljón ár.

Lega reikistjarna sólkerfisins á áttunda áratugnum þótti svo heppileg að NASA ákvað að senda tvö geimför Voyager 1 og 2 í leiðangur um ytra sólkerfið. Voyager förunum var skotið á loft árið 1977 og heimsóttu þau Júpíter tveimur árum síðar og Satúrnus árin 1980 og 1981. Eftir að hafa flogið framhjá Satúrnusi var Voyager 1 beint út úr sólkerfinu okkar og hefur það nú ferðast lengst allra manngerðra hluta frá jörðinni. Voyager 2 hélt áfram leiðangri sínum og flaug framhjá Úranusi árið 1986 og Neptúnusi árið 1989. Voyager 2 er nú á leið út úr sólkerfinu líkt og Voyager 1 en mun aldrei taka fram úr systurfari sínu. Leiðangrar Voyager hafa kennt okkur mest af því sem við vitum um ytra sólkerfið og lagt línurnar fyrir komandi leiðangra í ytra sólkerfið.

Niðurstöður Voyager leiðangranna jók ennfrekar áhuga manna á ytra sólkerfinu, sér í lagi á reikistjörnunum Júpíter og Satúrnusi. Árið 1995 fór Galíleó geimfarið á sporbraut um Júpíter fyrst geimfara eftir sex ára ferðalag. Galíleó kenndi okkur heilmikið um Júpíter og fylgitungl hans á meðan dvöl hans stóð, en endir var bundinn á leiðangurinn þann 21. september 2003 þegar geimfarið var látið falla inn í lofthjúp reikistjörnunnar.

Árið 1997 sendi NASA á loft Cassini-Huygens geimfarið sem er nú á sveimi umhverfis Satúrnus. Með í för var evrópska könnunarfarið Huygens sem lenti heilu og höldnu á ísilögðu yfirborði Títans árið 2005.

Eftir áralanga bið var geimfarið New Horizons sent áleiðis til Plútós árið 2003, sem þá var eina ókannaða reikistjarnan. New Horizons verður fyrsta geimfarið til að heimsækja Plútó og Kuipersbeltið í júlí 2015.

Lendingarför

Árið 1966 varð Sovéska geimfarið Luna 9 fyrsta geimfarið til að lenda á yfirborði annars hnattar þegar það lenti mjúklega á tunglinu og sendi nokkrar myndir til baka. Áður höfðu þó nokkrar tilraunir verið gerðar til lendingar en án árangurs. Fjórum árum síðar lenti annað sovéskt geimfar, Venera 9, á yfirborði Vensar og var þar með fyrsta geimfarið til að lenda á annarri reikistjörnu. Venera 9 sendi engar myndir til baka en starfaði í einungis 23 mínútur á Venusi.

Könnun Mars er þyrnum stráð og tókst mönnum ekki að lenda á yfirborði hans og senda upplýsingar til baka fyrr en Viking 1 lenti á reikistjörnunni árið 1976. Í kjölfar hans lenti Viking 2 á yfirborðinu heilu og höldnu. Næstum tuttugu árum síðar (1997) lenti Mars Pathfinder geimfar NASA á yfirborði Mars en með í för var agnarsmár jeppi, Sojourner, sem ók um næsta nágreni lendingarstaðsins. Sojourner gaf fyrirheit um það sem koma skyldi því árið 2004 lentu Marsjepparnir Spirit og Opportunity heilu og höldnu á yfirborðinu og eru enn að.

Lendingarstaður Mars Pathfinder geimfarsins í Aresardal á Chryse-sléttunni á Mars. Hægra meginn á myndinni sést Sojourner-jeppinn sem var fyrsta ökutækið á annarri reikistjörnu. Mynd: NASA/JPL

Smærri hnettir sólkerfisins eru ekki síður áhugaverðir og nokkrir leiðangrar verið gerðir út til rannsókna á þeim. Árið 2001 lenti NEAR Shoemaker geimfarið á yfirborði smástirnisins 433 Eros eftir að hafa verið á sporbraut um hríð. Fjórum árum síðar heimsótti Deep Impact geimfarið halastjörnunna Tempel 1 með miklum látum.

Á hverju ári eru nýir geimkannar sendir út í sólkerfið í frekari fróðleiksleit. Vefsíðan um könnun sólkerfisins er uppfærð í hvert sinn sem nýtt geimfar heldur út í ný ævintýri.

Mannaðir leiðangrar

Tunglið er eini hnöttur sólkerfisins fyrir utan jörðina sem menn hafa stigið fæti á. Þann 21. júlí 1969 heimsóttu þeir Neil Armstrong og Buzz Aldrin fyrsti manna tunglið en í kjölfarið fylgdu fimm aðrar tungllendingar. Í heildina hafa tólf menn stigið fæti á tunglið og áttu allir leiðangrarnir sér stað milli 1969 og 1972.

Í dag einskorðast mönnuð könnun sólkerfisins við nánasta umhverfi jarðarinnar. Á braut um jörðina í tæplega 400 km hæð er Alþjóðlega geimstöðin sem geimfarar lifa og starfa í. Áætlanir eru uppi um að gera aftur út mannaða leiðangra til tunglsins og loks Mars í náinni framtíð.

Sjá nánar: Könnun sólkerfisins

Tölulegar upplýsingar

Hnöttur Fylgitungl Fjarlægð (SE)
Massi (jörð=1) Umferðartími (ár)
Brautarhalli Miðskekkja
Möndulhalli
Þvermál (jörð=1)
Sólin -
-
332.800 -
- -
-
109
Merkúríus 0
0,4 0,05 0,241

0,21
0,1°
0,38
Venus 0
0,7
0,89
0,615 3,4°
0,01
177,5°
0,95
Jörðin 1 1 1
1

0,02
23,1° 1
Mars 2 1,5
0,11
1,88 1,9°
0,09
25,2°
0,53
Júpíter 63 5,2
318 11,86
1,3° 0,05
3,1°
11
Satúrnus 60 9,5 95 29,46
2,5°
0,06
26,7°
9
Úranus 27 19,2
17 84,61
0,8°
0,05
97,9°
4
Neptúnus 13 30,1 17
164,8
1,8°
0,01
29,6°
4

Myndir af sólkerfinu

Portrett af sólkerfinu

Voyager 1 geimfarið tók þessa fyrstu portrettmynd af sólkerfinu, þegar það var í um 6,4 milljarða km fjarlægð frá jörðu og um 32 gráður yfir jarðbrautarplaninu. Geimfarið tók 60 ramma fyrir mósaíkmynd af sólkerfinu sem sýnir sex af reikistjörnunum. Merkúríus er of nærri sólu til að sjást, Mars sést ekki vegna glýju frá sólinni í myndavélum Voyagers og Plútó var of lítill og of langt frá sólu til að sjást. Venus, jörðin og Júpíter eru í efri röðinni en Satúrnus Úranus og Neptúnus í neðri. Skrítinn bakgrunnur á myndunum stafar af stækkuninni.

Mynd: NASA

STÆRRI MYND

Portrett af sólkerfinu
- rammarnir -

Hér sést hvernig nokkrum af römmunum 60 var raðað saman til þess að búa til mósaíkmynd af reikistjörnunum.

Mynd: NASA

STÆRRI MYND

Smátt og smátt uppgötvum við og kortleggjum nýja heima líkt og forfeður okkar sem ferðuðust í kringum hnöttinn í leit að nýjum löndum gerðu. Við tökum lítil skref í einu í þessum leiðangri, en á sama tíma vakna ótal spurningar. Erum við ein í þessum risavaxna alheimi? Hvaðan komum við og hvert erum við að fara? Nýlega hafa stjörnufræðingar fengið í hendurnar þau verkfæri sem þarf til að finna reikistjörnur í nálægum sólkerfinum og stíga skrefi lengra í finna svar við þessum grundvallarspurningum.

Heimildir:

  1. Freedman, Roger og Kaufmann, William. 2004. Universe, 7th Edition. W. H. Freeman, New York.
  2. Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins og Chaikin, Andrew (ritstj.). 1998. The New Solar System. Cambridge University Press, Massachusetts.
  3. McFadden, Lucy-Ann; Johnson, Torrence og Weissman, Paul (ritstj.). 2006. Encyclopedia of the Solar System. Academic Press, California.
- Sævar Helgi Bragason
Facebook