Athugaðu, opna í nýjum glugga. Prenta útSenda hlekk á þessa síðu til vinar

Digg This! Del.icio.us; Reddit Stumble It! Facebook

Stjörnuskoðun með skólahóp

Hér er umfjöllun um nokkur atriði sem tengist undirbúningi fyrir stjörnuskoðuna nemenda í grunn- og framhaldsskóla. Við vonum að þetta komi að gagni.

Áður en lengra er haldið viljum við benda á eina vefsíðu:
Stjörnukort mánaðarins (nýtt kort í hverjum mánuði ásamt gagnvirku stjörnukorti)

Undirbúningur kennara

Dagsetning
Ákveða hvenær stefna eigi að stjörnuskoðun. Erfitt að fastsetja dag upp á að það verði sæmilega léttskýjað. Þeir sem hafa séð um stjörnuskoðun fyrir hópa hjá Stjörnuskoðunarfélaginu hafa stundum reynt að sigta út einhverja viku og látið þátttakendur vita með SMS-skilaboðum daginn áður eða samdægurs. Hægt að senda foreldrum SMS ásamt því að láta nemendur vita í skólanum.

Veðurspá næstu daga má finna á vefsíðu Veðurstofunnar. Þar er einnig að finna skýjahuluspá sem gefur sæmilega raun fyrir næstu einn til tvo daga.

Staðsetning
Mikilvægt er að auðvelt sé að finna staðinn (hægt að setja lítið kort á miða fyrir nemendur). Best er að fara í könnunarleiðangur í myrkri til þess að sjá hvort þar leynist einhverjar hættur sem gestir þurfi að vara sig á. Kanna einnig hvort ljós lýsi beint í augun á þátttakendum (þar með talin bílljós frá gestum).

Vanalega er enginn staður í þéttbýli fullkominn en yfirleitt er ágætt að skoða þar sem skær ljós trufla ekki. Kannski er hægt að nota skólalóðina ef tryggt er að engin björt ljós skeri í augun (fá einhvern til þess að slökkva). Í því tilfelli er að minnsta kosti öruggt að allir viti hvert þeir eiga að mæta!

Stærð hópsins
Eitt af því fyrsta sem þarf að skoða er stærð hópsins. Á að bjóða öllum fjölskyldumeðlimum eða bara nemendum (ef þeir eru nógu gamlir).

Tímasetning
Það fer náttúrlega eftir aldri og árstíma hvenær best er að tímasetja stjörnuskoðun fyrir skólahóp. Okkur hefur gefist vel að hafa stjörnuskoðun kl. átta eða hálfníu að kvöldi í u.þ.b. eina klukkustund. Þessar tímasetningar ganga frá seinnihluta september og fram í miðjan mars (betra að byrja hálfníu í byrjun og lok þessa tímabils). Myrkrið er náttúrlega mest um miðbik vetrar og þá er mögulegt að byrja aðeins fyrr. Einnig er mögulegt að fara út að morgni að skoða um háveturinn.

Hvað er að sjá á himninum?
Þið getið prentað út stjörnukort mánaðarins sem sýnir stjörnuhimininn að kvöldi ásamt leiðarvísi fyrir byrjendur. Þótt stjörnuskoðunin sé skipulögð nokkrar vikur fram í tímann þá breytist kortið óverulega á tveggja mánaða tímabili.

Á vefsíðunni um stjörnuskoðun mánaðarins er einnig að finna gagnvirkt stjörnukort sem sýnir stjörnuhimininn yfir Íslandi. Kortið byggir á forritinu AstroViewer.

Auðþekkjanleg stjörnumerki og stjörnumynstur
Í leiðarvísinum á baksíðu stjörnukorts mánaðarins er lýst mynstrum sem tiltölulega auðvelt er að finna á himninum (Sumarþríhyrningurinn á haustin, Vetrarþríhyrningurinn um og eftir áramót, Karlsvagninn og Pólstjarnan, Kassíópeia, Óríon, Sjöstirnið í Nautinu o.fl.). Best er að taka stjörnukort með í könnunarleiðangurinn á staðinn til þess að átta sig á því hvar helstu stjörnumerki sjást á himninum. Skoða einnig í hvaða stefnu suður er frá staðnum (stjörnukort miðast við að horft sé í suðurátt og að suður snúi niður á kortinu).

Til þess að tengja stjörnumerkin við eitthvað áþreifanlegt (svo þau séu ekki bara strik sem tengja saman stjörnur) þá hefur gefist vel í stjörnuskoðun hjá okkur er að segja frá goðsögum sem tengjast nokkrum vel völdum merkjum og hvernig þau líta út á himninum (t.d. Svaninum, Tvíburunum, Nautinu, Óríoni og Stórahundi/Litlahundi, vængfáknum Pegasusi o.fl.).

Tunglið og reikistjörnurnar
Skoða á stjörnukorti mánaðarins hvenær tunglið sést og hversu gamalt það er (vaxandi tungl sést að kvöldlagi en minnkandi tungl sést að morgni til). Athugið að fullt tungl lýsir upp himininn svo mun erfiðara er að sjá stjörnur en vanalega u.þ.b. þrjá daga fyrir og eftir fullt tungl. Einnig er fullt tungl mjög skært í sjónauka og erfitt að skoða það. Dagsetningar á fullu tungli er að finna á forsíðu stjörnukorts mánaðarins. Þar er einnig að finna kort með helstu höfunum á tunglinu sem nemendur geta notað og spreytt sig á að finna karlinn, konuna og kanínuna í tunglinu!

Í leiðarvísinum á bakhlið stjörnukorts mánaðarins er að finna umfjöllun um þær reikistjörnur sem sjást á himninum og hvað hægt er að skoða í handsjónauka eða stjörnusjónauka.

Handsjónaukar og stjörnusjónaukar

Hér er umfjöllun og leiðbeiningar um notkun Galileósjónaukans.

Hægt að hafa samband við Stjörnuskoðunarfélagið og sjá hvort það sé sjálfboðaliði á svæðinu sem sé tilbúinn að taka hópinn í stjörnuskoðun. Einnig hafa félagsmenn tekið á móti hópum í Valhúsaskóla á Seltjarnarnesi. Netfangið er ssfs [hjá] astro.is.

Biðja fólk um að koma með handsjónauka eða stjörnusjónauka ef það á sjónauka (og kann á hann). Skoða á stjörnukorti mánaðarins hvaða fyrirbæri utan sólkerfisins sé hægt að skoða í sjónauka.

Vasaljós
Það er sjálfsagt að taka með sér vasaljós. Best er að nota þau sparlega því augun aðlagast myrkrinu og það tekur þau smá stund að jafna sig eftir að hafa séð skært ljós. Stjörnuáhugafólk notar helst rauð ljós sem hafa minnst áhrif á næturaðlögun augnanna. Hægt er að búa til „stjörnuskoðunarvasaljós“ t.d. með því að setja rauða filmu framan á þau eða mála með rauðu naglalakki. Þetta má sýna nemendum í kennslustund.

Aldur
Stjörnuskoðun er fyrir alla fjölskylduna. Hins vegar má búast við því að þeir sem eru í yngsta aldurshópnum hafi minna úthald en þeir sem eldri eru. Lykilatriði er að allir séu vel klæddir!

Öryggi
Tryggja þarf að allir séu með fylgd á leiðinni til og frá stjörnuteitinu.

Rusl, klósett, möguleg aðstaða innanhúss, skipulögð hressing o.fl.
Allt praktísk atriði sem vert er að hugsa um við skipulagninguna og útskýra fyrir nemendum og síðar fjölskyldum (getur verið í boðskorti í stjörnuteitið).

Að lokum: Muna eftir heitu kakói, hlýjum fötum og góða skapinu!

Undirbúningur í kennslustund

Segja frá stað og stund og hvernig þetta fari fram í grófum dráttum.

Prenta út stjörnukort mánaðarins handa nemendum. Skoða það saman í tíma og sýna hvernig það virkar (ef horft er í suður þá „suður“ neðst á stjörnukortinu fyrir framan athugandann). Benda á reikistjörnur og auðþekkt stjörnumerki sem gætu sést. Í stjörnuteiti er kjörið tækifæri fyrir krakka að kenna foreldrum sínum og systkinum um stjörnuhimininn.

Safna e.t.v. stjörnukortunum saman aftur til dreifingar á stjörnuskoðunarkvöldinu. Hafa nóg af aukakortum svo aðrir fjölskyldumeðlimir sem koma með nemendum geti fengið kort ef þeir vilja.

Viðurkenningar
Sniðug leið til þess að allir séu virkir í stjörnuskoðuninni er að setja upp blað í tíma þar sem nemendur (og e.t.v. einnig foreldrar) safna stjörnumerkjum og fyrirbærum sem auðvelt er að finna frá þeim stað þar sem stjörnuskoðunin fer fram. Það virkjar fólk á svæðinu og kemur í veg fyrir að allir bíði í röð við sama sjónaukann.

Á staðnum

Praktíst atriði
Benda gestum á það ef þeir þurfa að vara sig á einhverju í kvöldmyrkrinu. Er hægt að komast á klósett? Er hægt að henda rusli einhvers staðar?

Yfirlit yfir stjörnuhimininn
Fara örstutt yfir það helsta sem sést á himninum með þátttakendum. Þarna er gagnlegt að nota stjörnumerki og mynstur stjarna svo sem Karlsvagninn í Stórabirni og Kassíópeiu (sjást alltaf), Óríon og Sjöstirnið (sjást um miðjan vetur).

Stjörnuskoðun við Valhúsaskóla á Seltjarnarnesi. Ljósmynd: Grétar Örn Ómarsson.

Ganga á milli
Þegar stjörnuteitið er komið af stað er gott að kennari eða einhver hjálpsamur sem þekkir til himinsins gangi á milli og benda á fyrirbæri á himninum og svari spurningum sem snúa að kortinu og fleiru. Ef einhverjir nemendur eru ekki að skoða næturhimininn gæti verið ráð að bjóða þeim að færa sig aðeins til á svæðinu eða jafnvel spyrja þá hvað þeir hafi séð og bjóða þeim að vera hjá einhverjum sem aðeins þekkir til himinsins.

Merkja inn á kort
Það getur verið sniðugt að fá nemendur og foreldra til þess að haka við eða draga hring utan um þau stjörnumerki sem nemendur finna á himninum. Þá er líka hægt að veita viðurkenningar fyrir að finna stjörnumerki eftir stjörnuskoðunina.sjónaukann.

Í næstu kennslustund

Frekari úrvinnsla úr því sem nemendur sáu í stjörnuteitinu.

Hugmyndir að spurningum og verkefnum

Hér eru nokkur atriði sem nemendur geta kynnt sér í stjörnuteitinu til viðbótar við það að átta sig á kortinu og finna stjörnumerki og önnur fyrirbæri á himninum.

  • Eru stjörnurnar mismunandi á litinn?
  • Er munur (annar en ljósstyrkur) á útliti reikistjarna og fjarlægra sólstjarna (fastastjarna) á himninum?
  • Bogamælingar á himninum (sjá vefsíðu) – leið til kynningar á 360 gráðu kerfinu.
  • Sögur um stjörnumerkin frá mismunandi menningarsvæðum (sjá grein um hvert stjörnumerki fyrir sig).
  • Höfuðáttirnar
  • Hvernig verður tunglið á morgun?
  • Notkun vísindatækja eins og sjónauka og handsjónauka.
  • Ljósmengun og áhrif á augun
  • Gervihnettir (sjást sem ljósdeplar sem færast hægt yfir himininn)
  • Stjörnuhröp (sandkorn/smásteinar sem falla inn í lofthjúpinn og brenna upp á örskömmum tíma)

Heimildir

Blaine, Lloyd. Party with the Stars. Grein í tímaritinu Science and Children í maí 1997.
Family ASTRO How-To-Manual. Leiðarvísir fyrir verkefnið Project Astro hjá Astronomical Society of the Pacific.

Digg This! Del.icio.us; Reddit Stumble It! Facebook